Tác động của thẻ vàng IUU đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Liên minh châu Âu (European Union – EU) từng là một trong ba thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Tuy nhiên, kể từ khi từ Ủy ban Châu Âu (EC) đưa ra cảnh báo vào cuối năm 2017, xuất khẩu sang thị trường này có xu hướng giảm, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa sang các thị trường có yêu cầu truy xuất nguồn gốc cao như Mỹ hay Nhật Bản.

Mặc dù tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vẫn duy trì ở mức gần 10 tỷ USD, nhưng tỷ trọng của EU đã giảm đáng kể so với trước thời điểm cảnh báo IUU.

Nếu giai đoạn trước IUU (trước 10/2017), Việt Nam là nhà cung cấp thủy sản lớn thứ 2 cho EU, chiếm tỷ trọng cao trong tổng kim ngạch nhập khẩu thủy sản vào khối này, thì giai đoạn chịu thẻ vàng (2018 - 2025), thị trường xuất khẩu của Việt Nam rơi xuống vị trí thứ 5 và tỷ trọng trong tổng xuất khẩu giảm xuống còn 10-12%.

Ngoài ra, thẻ vàng còn có các chi phí “vô hình” khác. Theo nhiều doanh nghiệp, mỗi lô hàng xuất sang EU phải chịu quy trình kiểm tra hồ sơ nguồn gốc nghiêm ngặt, kéo dài thời gian thông quan và làm tăng chi phí logistics. Cụ thể: Thời gian kiểm tra nguồn gốc tăng từ 3 - 5 ngày lên 2 - 3 tuần; chi phí hành chính và chứng nhận tăng 10–15% mỗi lô hàng; nguy cơ bị từ chối nhập khẩu cao hơn nếu hồ sơ khai thác thiếu minh bạch. Những chi phí này khiến nhiều doanh nghiệp chuyển hướng sang các thị trường ít yêu cầu hơn, vô hình trung làm giảm giá trị gia tăng của xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

Nỗ lực gỡ thẻ vàng: Cuộc "cách mạng"chuyển đổi ngành thủy sản Việt Nam theo hướng hiện đại và trách nhiệm

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ký Công điện số 23/CĐ-TTg ngày 16/03/2026 về một số nhiệm vụ, giải pháp để tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu năm 2026. Chỉ đạo của Chính phủ không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm thị trường mới mà còn tập trung vào tối ưu hóa chi phí logistics và chuyển đổi số trong thông quan. Việc giảm bớt các thủ tục hành chính chồng chéo giúp doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh về giá trong bối cảnh lạm phát toàn cầu vẫn còn những diễn biến khó lường.

Điểm nhấn quan trọng nhất là gỡ bỏ thẻ vàng IUU từ EC. Đây không còn là câu chuyện riêng của ngành thủy sản mà là bộ mặt của nền kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế.

Chính phủ đã yêu cầu các địa phương ven biển thực hiện nghiêm ngặt việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) và truy xuất nguồn gốc 100% sản lượng hải sản khai thác. Đồng thời, các hành vi vi phạm vùng biển nước ngoài sẽ phải đối mặt với những chế tài mang tính răn đe cao nhất, nhằm mục tiêu đưa ngành đánh bắt Việt Nam trở nên minh bạch và bền vững.

Bên cạnh thủy sản, các mặt hàng nông sản và công nghiệp chế biến cũng đang được định hướng theo tiêu chuẩn xanh. Thủ tướng nhấn mạnh, xuất khẩu năm 2026 phải gắn liền với tín chỉ carbon và các tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị). Các doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi quy trình sản xuất để thích ứng với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU và các quy định tương tự từ Mỹ.

Chỉ đạo của Thủ tướng là một thông điệp mạnh mẽ: Việt Nam không chọn tăng trưởng bằng mọi giá mà chọn sự bền vững và uy tín quốc tế. Việc gỡ thẻ vàng IUU sẽ khẳng định năng lực tự thay đổi của nền kinh tế. Nếu tận dụng tốt thời điểm này để chuẩn hóa quy trình xuất khẩu, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu từ 8-10% trong năm 2026, giữ vững vị thế là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Và điều quan trọng hơn là “thẻ vàng” đã buộc ngành thủy sản phải chuyển đổi từ mô hình khai thác tự phát sang quản trị bền vững. Trong dài hạn, đây không chỉ là câu chuyện thương mại, mà còn là bước đi cần thiết để bảo vệ nguồn lợi biển và nâng cấp vị thế của thủy sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.