UBND tỉnh Ninh Thuận vừa có văn bản kiến nghị Bộ Công thương chỉ đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) mua nốt 172MW công suất của Nhà máy điện mặt trời Trung Nam Thuận Nam. Đây không phải lần đầu tiên Ninh Thuận kêu cứu cho dự án năng lượng tái tạo. Năm ngoái, tỉnh này đã nhiều lần gửi kiến nghị lên Chính phủ, Bộ Công thương về việc này.

Cụ thể, từ 1/9/2022, 172MW trong tổng 450MW (chiếm 40%) công suất của Nhà máy điện mặt trời Trung Nam Thuận Nam đã bị ngưng huy động, đồng nghĩa với việc mỗi ngày trôi qua, doanh nghiệp này phải gánh lỗ lên tới 2 tỉ đồng.

Ngay sau đó, ngày 5/10/2022, Phó Thủ tướng Lê Văn Thành đã có văn bản chỉ đạo Bộ Công thương phải “xử lý dứt điểm” kiến nghị của Nhà máy điện mặt trời Trung Nam Thuận Nam. Bộ Công thương đã có văn bản yêu cầu EVN thực hiện việc huy động theo đúng hợp đồng đã ký. Tuy nhiên, đến nay, EVN vẫn “lặng thinh”.

Ngày 3/1/2023, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tiếp tục có văn bản giao Bộ Công thương chỉ đạo xử lý dứt điểm vấn đề này.

Tương tự với điện gió, năm ngoái, trong khoảng hơn 8MG điện gió đã kí hợp đồng mua bán điện với EVN, nhưng chỉ có một nửa số đó kịp vận hành thương mại.

Nhu cầu điện của Việt Nam ước tính tăng 10% mỗi năm. Hiện ngành sản xuất điện đang gặp khó khăn khi chi phí nguyên liệu đầu vào liên tục tăng, buộc phải tăng giá điện để bù đắp chi phí sản xuất. Giá điện tăng kéo theo chỉ số giá tiêu dùng sẽ tăng, đồng nghĩa với việc ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát khó khăn hơn. Bài học từ châu Âu thời gian qua cho thấy tầm quan trọng của việc đa dạng hóa nguồn năng lượng, phát triển nguồn năng lượng tái tạo đối với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong bối cảnh thế giới bất ổn hiện nay.

Nhưng, để ngành năng lượng trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, cần có cơ chế, chính sách thúc đẩy. Bởi lẽ, để đầu tư năng lượng tái tạo, doanh nghiệp sẽ phải bỏ ra chi phí không nhỏ. Ví dụ, 1GW điện gió đã tốn 2-3 tỷ USD, trong khi năm ngoái, có tới 4GW điện gió chưa được hưởng giá FIT, tương ứng con số đầu tư lên tới hơn 12 tỷ USD nhưng chưa thể thu về đồng nào.

Các doanh nghiệp Việt Nam khi đầu tư năng lượng tái tạo rất khó tiếp cận nguồn tín dụng nên hầu hết đều phải thông qua tổng thầu (đa phần tổng thầu Trung Quốc), nên chỉ sau 3 năm, tổng thầu và các tổ chức tín dụng sẽ siết nợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, hơn 2 năm nay chưa có chính sách mới cho điện mặt trời và hơn 1 năm chưa có chính sách cho điện gió, khiến doanh nghiệp phải tìm cách “bán rẻ” mình.

Do đó, việc ban hành chính sách năng lượng tái tạo rất quan trọng. Ở đây không chỉ là cơ chế về mua bán điện hay hệ thống truyền tải, mà còn là các chính sách về lãi vay, giải phóng mặt bằng, thuế… Đặc biệt, khi cơ chế giá ưu đãi (giá FIT) hết hạn, cần nhanh chóng có cơ chế tiếp tục, tránh ảnh hưởng đến quy trình hòa lưới điện của các dự án năng lượng tái tạo vốn bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh mà chưa kịp hoàn thành để hưởng ưu đãi.

Hiện nay, các doanh nghiệp cho rằng cần phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh để phát triển nguồn năng lượng tái tạo. Khi đó, các nhà đầu tư năng lượng tái tạo sẽ được quyền chủ động đàm phán và bán điện trực tiếp cho người mua là các tập đoàn toàn cầu, thay vì chỉ được bán cho EVN. Khi thị trường cạnh tranh được điều chỉnh bởi quy luật cung – cầu, ít sự can thiệp hành chính và sự độc quyền thì thị trường sẽ minh bạch và phát triển hơn.

Dự kiến trong năm 2022 bắt đầu thí điểm thị trường bán lẻ điện cạnh tranh và đến năm 2024, người tiêu dùng sẽ được lựa chọn đơn vị bán lẻ điện. Nhưng kế hoạch này của Bộ Công thương vẫn đang bị chậm. Các chuyên gia cũng kiến nghị cần sớm ban hành Luật Năng lượng tái tạo hoặc Luật Chuyển đổi năng lượng, cùng với đó là sửa đổi Luật Đấu thầu, Luật Giá để năng lượng tái tạo được phát triển bền vững.

Trong buổi gặp gỡ với đại diện Ngân hàng Standard Chartered trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Singapore chiều ngày 9/2, Thủ tướng Phạm Minh Chính đề nghị Ngân hàng Standard Chartered cung cấp các sản phẩm tài chính cho các dự án xanh, năng lượng tái tạo cho Việt Nam với lãi suất ưu đãi vì Việt Nam là nước đang phát triển nhưng phải gánh nhiệm vụ ứng phó biến đổi khí hậu như các nước phát triển. Cùng với đó, Việt Nam đang hoàn thiện quy hoạch điện và phát triển công nghiệp năng lượng tái tạo nhằm giảm giá điện tái tạo để cạnh tranh với các nguồn khác.

Hết năm 2022, có 4.126 MW điện gió, 16.545 MW điện mặt trời mặt đất, mái nhà đã hòa lưới điện, chiếm gần 27% tổng công suất đặt toàn hệ thống.

Trước khi giá FIT hết hiệu lực, (31/12/2020 và 1/11/2021), giá điện mặt trời được mua là 9,35 cent (khoảng 2.200 đồng) một kWh và 7,09-8,38 cent (tầm 1.644-1.943 đồng) một kWh. Điện gió là 8,35-9,8 cent (1.927-2.223 đồng) một kWh.

Với các dự án lỡ hẹn phải đàm phán thoả thuận giá bán điện với EVN theo khung giá Bộ Công Thương ban hành. Theo đó, mức giá trần mua điện mặt trời là 1.185-1.508 đồng/kWh; điện gió khoảng 1.587-1.816 đồng/kWh, thấp hơn giá FIT.