Những năm qua, do được hưởng nhiều ưu đãi nên điện mặt trời phát triển không kiểm soát. Lo ngại rằng nếu tiếp tục cho mua bán điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu thì sẽ gây ra tình trạng phát triển ồ ạt, khó kiểm soát công suất nguồn, gây áp lực lên hệ thống điện quốc gia, đặc biệt nguy cơ mất cân bằng hệ thống.

Tại dự thảo Nghị định về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, Bộ Công Thương đề xuất loại hình này lắp tại nhà ở, cơ quan công sở, khu công nghiệp để tự dùng, nếu nối lưới điện quốc gia sẽ ghi nhận sản lượng với giá 0 đồng. Nhiều ý kiến cho rằng đề xuất này đi ngược xu hướng thị trường, khó thu hút người dân tham gia.

Trước nội dung của đề xuất này, TS Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Trung tâm Năng lượng tái tạo (Bộ Công Thương), cho biết việc khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà, cho phép đấu nối vào lưới điện chung là cơ hội bổ sung nguồn cho hệ thống lưới điện quốc gia khi nhu cầu sử dụng điện ngày càng tăng.

Tuy nhiên, kinh doanh mặt hàng điện cần có sự điều tiết của Nhà nước với các mức độ khác nhau, tùy thuộc vào các điều kiện kinh tế kỹ thuật từng thời điểm. Nguyên tắc cơ bản của mọi hoạt động kinh tế nói chung và mua bán điện nói riêng là phải ghi nhận sản lượng phát lên lưới. Bởi qua đánh giá nghiên cứu, sản lượng ghi nhận mới có thể đánh giá được giá điện theo từng thời điểm, từng địa điểm. Có nơi có thể có giá điện cao, có nơi thấp, thậm chí là âm. Nếu chưa làm được những điều trên thì không nên đưa nhận xét theo cảm tính.

“Tùy thời điểm trong ngày, trong năm và theo vùng, điện mặt trời mái nhà thậm chí có thể phải trả tiền để được bán lên lưới điện khi nguồn cung dưa thừa. Bởi việc dừng phát các tổ máy điện lớn trong thời gian ngắn cũng có thể gây thiệt hại kinh tế hoặc ảnh hưởng an ninh cung cấp điện. Vì vậy, "quy định “giá 0 đồng” hay “không phát sinh hoạt động mua bán” là cách tiếp cận thận trọng và tạm thời trong giai đoạn này”, TS Nguyễn Anh Tuấn nói.

Đồng tình với quan điểm trên, PGS Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí (Đại học Bách Khoa Hà Nội) dẫn chứng, trong 6 năm, năng lượng tái tạo chiếm tới 28,5% tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống. Đây là một áp lực “khủng khiếp” lên hệ thống lưới điện quốc gia, trong khi nguồn điện này lại không ổn định, dễ gây mất cân bằng cung cầu. Vì vậy vị này cũng ủng hộ phát triển điện mái nhà theo cơ chế 0 đồng.

“Hệ thống nhiệt điện luôn phải chạy ép để nhường lưới điện cho năng lượng tái tạo, nhưng điện mặt trời chỉ cần 1 đám mây sẽ bị tụt tải, không thể đưa đấu nối ngoài quy hoạch vì sẽ nguy hiểm cho hệ thống lưới điện. Nếu phát triển điện mặt trời phải phát triển song song với các loại tích trữ năng lượng điện, nhưng chúng ta đang bị giới hạn công nghệ. Trong thời gian trước mắt, tôi hoàn toàn ủng hộ, ít nhất 5 năm chúng ta không mua bán gì cả”, ông Tuấn nói.

Ông Nguyễn Đức Hạnh, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng cho rằng cần có phương án xử lý sản lượng điện ghi nhận lên hệ thống với giá 0 đồng.

“Vì đây là tài sản phát sinh nên EVN phải đảm bảo tuân thủ theo các quy định của Bộ Tài chính. Vấn đề đặt ra là làm sao để quyết toán được theo các quy định tài chính. Ngoài ra, việc đầu tư nguồn điện và lưới điện ở khu vực vùng sâu, vùng xa, hải đảo phải là rất tốn kém. Cần có cơ chế khuyến khích phát triển nguồn điện ở những vùng này”, ông Hạnh nói.

Các chuyên gia cũng cho biết cần phải ban hành cơ chế, chính sách để phát triển điện mặt trời áp mái theo hình thức tự sản, tự tiêu. Bởi đây là nguồn điện tiềm năng bổ sung nguồn cho hệ thống điện quốc gia vào thời gian cao điểm và nhu cầu điện tăng thêm mỗi năm. Đồng thời khuyến khích đầu tư xã hội, giảm áp lực từ đầu tư nhà nước cho sản xuất điện. Phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu cũng góp phần đáp ứng mục tiêu trung hòa carbon của Việt Nam.

Tại cuộc họp báo thường kỳ Chính phủ chiều 4/5, khi được hỏi về tiến độ ban hành chính sách phát triển điện mặt trời mái nhà và các nhà đầu tư có thể bán ra ngoài không nếu như họ không sử dụng hết nguồn điện này, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, Người phát ngôn Bộ Công Thương, cho hay: Trong Quy hoạch điện VIII được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 500/QĐ-TTg ngày 15/5/52023 đã đề ra mục tiêu cụ thể liên quan đến điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Cụ thể là: Phấn đấu đến năm 2030 có 50% các tòa nhà công sở và 50% nhà dân sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu để phục vụ tiêu thụ tại chỗ, không bán điện vào hệ thống điện quốc gia.

Về định hướng phát triển nguồn điện và phương án phát triển nguồn điện trong Quy hoạch điện VIII cũng nêu rất rõ: Ưu tiên, khuyến khích phát triển điện gió, điện mặt trời tự sản, tự tiêu; trong đó có điện mặt trời mái nhà của người dân và mái công trình xây dựng của các công sở và các cơ sở sản xuất kinh doanh để tiêu thụ tại chỗ, không đấu nối hoặc không bán điện vào lưới điện quốc gia. Việc phát triển nguồn điện này tập trung vào tận dụng điện mặt trời mái nhà trên các công trình xây dựng, đồng thời khuyến khích phải tự sản, tự tiêu dùng tại chỗ chứ không phục vụ cho mục đích kinh doanh, mua bán điện.

Để thực hiện được chủ trương nêu trên của Chính phủ, cần phải xây dựng văn bản pháp luật để cụ thể hoá và đưa cơ chế phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu đi vào hoạt động. Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công Thương đang khẩn trương xây dựng dự thảo Nghị định quy định về cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu; trong đó có những nội dung cơ bản như quy định các công trình có thể lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà; cơ chế hỗ trợ, khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà...