‘Miếng bánh’ từ thị trường EU ngày càng bị chia nhỏ

Sau 1 năm Hiệp định EVFTA đi vào thực thi, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EU đạt 54,6 tỷ USD, tăng 11,9% so với cùng kì với kim ngạch xuất khẩu đạt 38,48 tỷ USD, tăng 11,3% và kim ngạch nhập khẩu đạt 16,16 tỷ USD, tăng 12,4% (theo Tổng cục Hải quan).

Tuy nhiên, việc tận dụng EVFTA của doanh nghiệp Việt hiện còn hạn chế. Bên cạnh những thách thức khách quan từ bối cảnh dịch bệnh, Việt Nam còn phải đối mặt với nhiều thách thức chủ quan từ nội tại doanh nghiệp và đặc thù thị trường, đặc biệt trong việc áp dụng các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật cao của EU. Trong khi đó, xu hướng bảo hộ và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại và các rào cản phi thuế quan từ EU ngày càng gia tăng. Đây vẫn là nút thắt lớn cho các doanh nghiệp Việt.

Trao đổi trong Diễn đàn Việt Nam – EU 2021, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại Đa biên, Bộ Công thương cho biết, EU là thị trường tiềm năng không chỉ của Việt Nam mà của rất nhiều nước trên thế giới. Mặc dù EVFTA là lợi thế giúp Việt Nam đẩy mạnh thương mại với EU, tuy nhiên, EU đang có chủ trương đa phương hóa quan hệ thương mại tự do, không chỉ với châu Á mà còn ở nhiều khu vực khác.

Hiện EU đã khởi động và đang bắt đầu đàm phán với 4 nước thành viên trong khối ASEAN gồm Indonesia, Thái Lan, Malaysia và Philippines. Điều này chắc chắn sẽ tạo ra thách thức với Việt Nam trong việc đẩy nhanh tận dụng EVFTA vì các nước nêu trên đang có những mặt hàng cạnh tranh với Việt Nam.

“Thị trường EU giống như một miếng bánh, Việt Nam không thể ăn được hết, nhưng nếu đến càng sớm thì có thể ăn được càng nhiều, nếu đến chậm, sẽ có nhiều người khác tham gia, và thậm chí nếu chúng ta không có chiến lược hiệu quả sẽ bị người khác ăn mất. Đây là điểm Việt Nam cần hết sức chú ý”, ông Khanh nhấn mạnh.

Theo thống kê của Cục Xuất nhập khẩu, kể từ khi EVFTA có hiệu lực, tỷ lệ tận dụng mẫu C/O EUR1 đạt 29,09% trong tổng số kim ngạch xuất khẩu, tập trung ở những mặt hàng như nông sản, thủy sản, sản phẩm công nghiệp.

Tuy nhiên, Việt Nam có thể tận dụng tốt hơn nữa vì dư địa EVFTA còn rất lớn. Đơn cử như khi nhìn vào kim ngạch xuất khẩu của các tỉnh thành hiện nay thì thị phần xuất khẩu sang EU hay các quốc gia mới có FTA với Việt Nam còn rất khiêm tốn. Việt Nam vẫn còn tập trung nhiều vào các thị trường truyền thống.

Theo ông Khanh lý do là thị trường EU có tiêu chuẩn cao, để thâm nhập thị trường này một cách bền vững không đơn giản. Vì vậy doanh nghiệp Việt Nam cần có thời gian để thích ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh của mình. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn mang trong mình tâm lý an toàn, chỉ tập trung những thị trường quen thuộc mà không dám mở rộng ra các thị trường mới, kể cả đó là thị trường tiềm năng.

“Nhiều doanh nghiệp đang nghĩ rằng vào EU có quá nhiều rào cản. Tôi không nghĩ rằng đó là rào cản mà đó là những tiêu chuẩn mà các doanh nghiệp phải nâng cấp lên. Bởi mỗi thị trường sẽ có những tiêu chuẩn riêng, với EU, những tiêu chuẩn kĩ thuật họ đặt ra với mục đích bảo vệ người tiêu dùng, dựa trên những cơ sở khoa học, vì vậy không thể coi đó là rào cản thuế quan. Có rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam sau khi đáp ứng tiêu chuẩn EU thì vào thị trường này rất tốt và bền vững”, ông Khanh nêu quan điểm.

Giải bài toán từ gốc

Hiện các tiêu chuẩn kĩ thuật để đưa hàng vào EU ngày càng khắt khe. Do vậy, tuy Việt Nam có 9 triệu hộ sản xuất nông nghiệp nhưng chưa đủ tiêu chuẩn để phục vụ thị trường nội địa và quốc tế. Việc đưa sản phẩm nông sản Việt Nam sang EU là bài toán khó, nhưng theo Cao Cẩm Linh - Giám đốc chiến lược của Viettel Post nếu giải quyết ngay ở nguyên liệu, vùng trồng thì tất cả những khâu sau dễ dàng, lợi nhuận sẽ lớn.

Dẫn chứng cho nhận định này, bà Linh kể lại câu chuyện đưa vải thiều sang Đức qua con đường thương mại điện tử. Cụ thể, vào tháng 5/2021, sàn thương mại điện tử xuyên biên giới Vỏ Sò thuộc Viettel Post đã bán được hơn 1.200 đơn vải thiều tại Đức, nhờ tiếp cận được các vùng trồng vải có chứng nhận Global Gap. Tuy nhiên trước đó, Vỏ sò đã 2 lần thất bại khi tiếp cận thị trường này do trái vải không đạt tiêu chuẩn.

Cũng theo bà Cao Cẩm Linh, so với các đơn hàng tiêu thụ qua thương mại điện tử, số lượng đơn vải thiều trên là không lớn, nhưng việc tiếp cận với 1.200 người tại thị trường Đức thì cũng là con số không nhỏ. Ngoài ra, việc kết nối trực tiếp giữa người bán và người mua thông qua thương mại điện tử giúp hộ sản xuất tăng biên độ lợi nhuận, kích thích cho người dân thay đổi hành vi về sản xuất, thu hoạch và đóng gói.

“Chúng ta đang nói về EVFTA nhưng nếu không giải quyết bài toán tận gốc thì rất khó có thể tạo ra kim ngạch xuất khẩu xứng tầm, mãi mãi chỉ là câu chuyện đem ra trong hội thảo, hội thảo nào cũng bàn. Cái gốc ở đây là tạo ra những vùng trồng, hướng dẫn 9 triệu hộ quy hoạch vùng trồng theo đúng tiêu chuẩn của các hiệp định. Đó không phải là hàng rào, đó là tiêu chuẩn cao, nếu chúng ta đạt được, không chỉ vào được thị trường EU mà còn vào được tất cả thị trường khó tính khác”, bà Linh cho hay.

Còn theo bà Nguyễn Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Sĩ, khu vực Bắc Âu là thị trường tiềm năng, có dư địa để khai thác nhưng do dân số ít nên đơn hàng vào khu vực này thường nhỏ, vì vậy các doanh nghiệp lớn không mặn mà. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ muốn xuất khẩu sang Bắc Âu thì không đáp ứng được tiêu chuẩn.

Vì vậy, theo bà Thúy, các doanh nghiệp nên quan tâm đến thị trường ngách phù hợp, tuy nhỏ nhưng ít cạnh tranh. Người dân ở khu vực Bắc Âu hiện có thu nhập cao nhất thế giới, ưa chuộng sản phẩm hữu cơ, sản phẩm đặc sản mới lạ, có lợi cho sức khỏe, sử dụng bao bì xanh… nên doanh nghiệp có thể tận dụng xu hướng này để tìm chỗ đứng tại Bắc Âu.