Từ nền nông nghiệp nặng về sản lượng, Việt Nam đang từng bước hình thành kinh tế nông nghiệp dựa trên giá trị gia tăng, chất lượng, hiệu quả và bền vững. Trong bối cảnh dịch bệnh, biến đổi khí hậu và biến động sâu sắc của thị trường toàn cầu, những kết quả đạt được không chỉ khẳng định vai trò trụ đỡ của ngành nông nghiệp mà còn mở ra dư địa mới. Đưa khu vực này trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế trong giai đoạn tới.

Với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, ngành nông nghiệp và môi trường đã kiên trì thúc đẩy tái cơ cấu gắn với phát triển xanh, nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu. Chính cách tiếp cận này đã giúp nông nghiệp Việt Nam không chỉ trụ vững trước các “cú sốc” mà còn duy trì được đà tăng trưởng ổn định. Qua đó, đóng góp quan trọng vào ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an ninh lương thực và sinh kế cho hàng chục triệu lao động nông thôn – nền tảng xã hội quan trọng cho phát triển dài hạn.

Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của giai đoạn 2021–2025 là sự bứt phá mạnh mẽ của xuất khẩu nông, lâm, thủy sản. Từ mức 42,3 tỷ USD năm 2020, kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng và lần đầu tiên vượt mốc 70 tỷ USD vào năm 2025. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đã chuyển dịch rõ nét từ lượng sang chất, từ nền nông nghiệp tự cung tự cấp sang ngành xuất khẩu trụ cột, hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Không chỉ tạo nguồn thu lớn cho nền kinh tế, kết quả này còn mở ra dư địa tăng trưởng mới khi nông nghiệp ngày càng tham gia sâu hơn vào thương mại quốc tế, logistics, chế biến và dịch vụ nông nghiệp.

Ở từng lĩnh vực, quá trình tái cơ cấu đã góp phần hình thành các động lực tăng trưởng mới. Trong trồng trọt, dù chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, giá vật tư đầu vào biến động và dịch hại gia tăng, ngành đã chủ động điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu giống và định hướng chuyển đổi cây trồng theo từng vùng sinh thái. Việc phổ biến các quy trình canh tác tiên tiến, quản lý dịch hại tổng hợp, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn và áp dụng các mô hình giảm phát thải không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo tiền đề để nông sản Việt Nam đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn thị trường cao cấp.

Trong chăn nuôi, tái cơ cấu được triển khai theo Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2045, với sự điều chỉnh mạnh mẽ về cơ cấu sản phẩm và không gian sản xuất. Tư duy phát triển từng bước chuyển từ nhỏ lẻ sang trang trại, kết hợp với kiểm soát chất lượng, an toàn sinh học và hiệu quả kinh tế. Đây chính là nền tảng để chăn nuôi giảm chi phí, kiểm soát rủi ro dịch bệnh và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị chế biến, xuất khẩu.

Đối với thủy sản, dù phải đối mặt với chi phí đầu vào tăng cao và cảnh báo “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu, ngành vẫn duy trì được năng lực sản xuất. Tái cơ cấu thủy sản được thúc đẩy theo hướng giảm khai thác ven bờ, tăng cường nuôi trồng, quản lý chặt chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường xuất khẩu bền vững. Đây là hướng đi then chốt để ngành thủy sản không chỉ phục hồi tăng trưởng mà còn nâng cao giá trị và uy tín trên thị trường quốc tế, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư chia sẻ.

Trong lâm nghiệp, bảo vệ và phát triển rừng được triển khai song hành. Cùng với kiểm soát chặt nguy cơ suy giảm rừng, đẩy mạnh trồng rừng thâm canh, rừng gỗ lớn, ngành cũng tăng cường phòng cháy, chữa cháy rừng. Nỗ lực này không chỉ bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo dư địa phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh và trung hòa carbon.

Một nền tảng quan trọng tạo nên mốc xuất khẩu trên 70 tỷ USD của ngành là sự phát triển nhanh của công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản. Giai đoạn 2021–2025, giá trị gia tăng của ngành chế biến tăng khoảng 7–8% mỗi năm; tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng tăng từ khoảng 20% năm 2020 lên trên 30% vào năm 2025. Sự chuyển dịch từng bước từ “xuất thô” sang “xuất tinh” không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn mở rộng không gian tăng trưởng cho công nghiệp nông thôn, logistics và dịch vụ hỗ trợ.

Cùng với đó, chuyển đổi số và nông nghiệp xanh, tuần hoàn đã trở thành động lực phát triển mới. Việc ứng dụng công nghệ số, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật trong sản xuất giúp tối ưu hóa chi phí, nâng cao năng suất và kiểm soát tốt hơn tác động môi trường. Các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế giảm phát thải tiêu biểu như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đã cho thấy tiềm năng kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

TS. Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông thôn (nay là Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường) cho rằng, nếu được ưu tiên đúng mức và có những đột phá về tổ chức, công nghệ và chính sách, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể đạt tốc độ tăng trưởng 4-5%/năm, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng cao của toàn nền kinh tế.

Những thành quả của giai đoạn 2021-2025 cho thấy tái cơ cấu ngành nông nghiệp đã đi đúng hướng, hình thành nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế nông nghiệp hiện đại. Trên nền tảng đó, ngành nông nghiệp và môi trường bước vào giai đoạn mới với mục tiêu không chỉ duy trì tăng trưởng, mà tạo ra các động lực tăng trưởng xanh, bền vững và có trách nhiệm, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.

Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, năm 2026 và những năm tiếp theo, ngành nông nghiệp và môi trường mang trong mình khát vọng phát triển dài hạn. Đó không chỉ là khát vọng về tăng trưởng hay mở rộng quy mô, mà là khát vọng kiến tạo một nền nông nghiệp hiện đại, sinh thái, có khả năng cạnh tranh toàn cầu; một hệ thống quản lý tài nguyên và môi trường minh bạch, hiệu quả, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ không gian sống của đất nước.

Thành công của ngành nông nghiệp và môi trường không chỉ được đo bằng kết quả của từng năm, từng nhiệm kỳ, mà bằng khả năng đóng góp bền bỉ vào sự nghiệp phát triển chung của quốc gia. Với tầm vóc mới, sứ mệnh mới và khát vọng lớn, ngành đang đứng trước cơ hội lịch sử để khẳng định vai trò trụ cột của mình trong kỷ nguyên phát triển mới, kỷ nguyên của tăng trưởng xanh, bền vững và thịnh vượng, Bộ trưởng Trần Đức Thắng nhấn mạnh.