Một mình dự thầu, loạt doanh nghiệp “rộng cửa” làm chủ đầu tư dự án

Tại kỳ họp Quốc hội mới đây, các đại biểu đã chỉ ra nhiều bất cập, sai phạm trong quản lý, sử dụng đất của các tập đoàn, tổng công ty, doanh nghiệp có vốn nhà nước đầu tư để chuyển giao đất công cho tư nhân với giá bèo, dẫn đến thất thoát tài sản nhà nước.

Chưa kể, nhiều diện tích đất chưa sử dụng, hoặc sử dụng không hiệu quả, sử dụng không đúng mục đích, bị lấn chiếm, tranh chấp, chưa được ký hợp đồng thuê đất hoặc có đầy đủ hồ sơ pháp lý; chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với ngân sách nhà nước...

"Công tác lựa chọn nhà đầu tư hợp tác, góp vốn đều theo hình thức chỉ định, không có tiêu chí, chào giá công khai, minh bạch nên làm giảm sự cạnh tranh và tiềm ẩn rủi ro trong việc chọn nhà đầu tư không đủ năng lực, kinh nghiệm thực hiện dự án", đại biểu Nguyễn Phương Thủy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội nêu.

Chỉ rõ thêm nhiều bất cập, sai phạm, chia sẻ tại Hội thảo: "Nâng cao hiệu quả thi hành Luật Đất đai: Chống lãng phí và vi phạm trong sử dụng đất công", sáng 23/8, ông Nguyễn Văn Huệ, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Nghiên cứu xây dựng và phổ biến pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam) cho rằng, một vấn đề đáng chú ý trong công tác mời gọi đầu tư của nhiều địa phương từ bắc vào nam trong 3 tháng đầu năm 2024, tại nhiều dự án có quy mô lớn, tổng mức đầu tư lên đến hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng, dù đẩy mạnh mời gọi sự quan tâm của nhà đầu tư nhưng khi công bố kết quả thì chỉ có duy nhất một doanh nghiệp đăng ký đầu tư và đa số sẽ trúng thầu.

Cụ thể, mới đây nhất, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hải Phòng công bố kết quả mở hồ sơ dự thầu Dự án Đầu tư xây dựng Khu đô thị tại xã Đồng Thái và xã An Đồng, huyện An Dương. Theo đó, Dự án chỉ thu hút được duy nhất nhà đầu tư là Công ty CP Đầu tư Thương mại DGL Việt Nam. 

Chuyên gia kinh tế, TS. Huỳnh Thanh Điền nhìn nhận, trên thực tế có tình trạng địa phương mở hồ sơ đăng ký đấu thầu dự án nhưng "mập mờ" công bố thông tin, khiến nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư kịp thời tiếp cận. Từ đó, các địa phương dễ dàng phân chia dự án cho những doanh nghiệp “sân sau”. Thực tế này đang làm sai bản chất của việc đấu thầu, có thể dẫn đến sự thỏa thuận, móc nối giữa địa phương và doanh nghiệp.

“Những khúc mắc trong “sân sau” của các cuộc đấu thầu lâu nay vẫn có, nhiều sai phạm đã được chỉ ra, nhưng hệ lụy thì vẫn còn đó. Luật Đấu thầu 2023 đã có thêm nhiều giải pháp để ngăn ngừa thông thầu, ngăn ngừa các hành vi sai phạm liên quan đến đấu thầu, nhưng thực thi trên thực tế cần sự quyết tâm hành động của các Bộ, ngành, đặc biệt là các địa phương mới có thể tạo ra môi trường đầu tư kinh doanh công bằng, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh”, chuyên gia nhìn nhận, đồng thời nhấn mạnh, đây sẽ là một trong những nguyên nhân khiến nhiều dự án "treo", bỏ hoang, bởi năng lực của doanh nghiệp trúng thầu sẽ không có sự lựa chọn. 

Theo Báo cáo của Thanh tra Chính phủ, giai đoạn 2016-2021 đã phát hiện vi phạm 63.200 ha đất, kiến nghị thu hồi 31.287 ha đất; trong đó kết quả thực hiện kết luận thanh tra đã thu hồi về cho nhà nước 3.931 ha trên tổng số 7.727 ha phải thu hồi, trong đó có đất công của các đơn vị sự nghiệp công lập, đặc biệt là việc sử dụng đất tại các tập đoàn, tổng công ty, doanh nghiệp có vốn nhà nước đầu tư còn nhiều bất cập, sai phạm.

Điển hình như sai phạm tại khu đất 30.977m2 tại số 152 Trần Phú, phường 4, quận 5, TP. HCM. Hay khu đất 6.080 m2 tại 2-4-6 Hai Bà Trưng, quận 1, TP. Hồ Chí Minh, cơ quan chức năng xác định khu đất đã bị một số đối tượng lợi dụng làm trái pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước, gây thất thoát nghiêm trọng.

"Mặc dù các đối tượng liên quan đã bị xử lý và khu đất đã bị thu hồi và bàn giao cho Trung tâm phát triển quỹ đất thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường TP. HCM quản lý, song nhà nước cũng bị thất thoát 2.713 tỷ đồng", ông Huệ cho hay. 

Phải nâng mức chế tài bịt 'lỗ hổng' sai phạm   

Thạc sĩ Võ Văn Tài, Trưởng khoa Kiểm sát hình sự, Trường Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ Kiểm sát tại TPHCM, cho rằng, sự lãng phí, thất thoát không chỉ gây thiệt hại nguồn lực về tài sản, thời gian, mà còn mất đi nhiều cơ hội và nguồn lực tổng hợp khác để xây dựng, phát huy các tiềm năng, thế mạnh của đất nước để thúc đẩy phát triển kinh tế.   

 Do đó, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ, sát sao của các cơ quan có thẩm quyền quản lý đất đai đối với việc cổ phần hóa, thoái vốn của doanh nghiệp nhà nước và việc thực hiện chuyển nhượng dự án đất công, đồng thời quản lý chặt chẽ quy hoạch, kế hoạch, mục đích sử dụng đất nhằm hạn chế những vi phạm có thể xảy ra.  

"Một trong những khó khăn trong việc xử lý sai phạm liên quan đến đất công, là định giá đất công. Người vi phạm về đất đai thường có chức vụ, trình độ chuyên môn cao nên biết vận dụng các quy định của pháp luật để lý giải sự hợp lý của quyết định, hành vi đã thực hiện", ông Tài chỉ rõ. 

Đáng chú ý, tình trạng dự án nghìn tỷ nhưng doanh nghiệp lại "độc quyền" đăng ký dự thầu, mà chỉ doanh nghiệp “sân sau”, lợi ích nhóm mới nắm được thông tin, đã và đang diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương hiện nay. Thực tế này không chỉ cho thấy các bất cập trong công tác mời gọi đầu tư của địa phương mà còn gây ra nhiều hệ lụy trong việc phát triển dự án, thu ngân sách.

Để khắc phục những bất cập vừa nêu, theo ông Tài, việc phân tích những dấu hiệu pháp lý hình sự của tội phạm liên quan lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai là rất cần thiết, giúp cho quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội, không làm oan sai và bỏ lọt tội phạm.   

"Luật Đất đai 2024 cần nâng mức chế tài để xử lý nghiêm trách nhiệm các doanh nghiệp, cá nhân để xảy ra các vi phạm, sai phạm về đất đai. Chậm thực hiện các kiến nghị của thanh tra, kiểm toán nhà nước không kịp thời thu hồi vốn, tài sản nhà nước, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, chống lãng phí và vi phạm trong sử dụng đất khu vực này", ông Tài cho hay.