Những hạn chế xuất khẩu mà Bắc Kinh áp đặt trong quá khứ, vốn được xem là phản ứng trước các chính sách thuế quan dưới thời Tổng thống Donald Trump, không những không hạ nhiệt mà còn có những diễn biến mới, tiếp tục gây sóng trên thị trường dysprosi và các nguyên tố đất hiếm nặng khác, đồng thời thúc đẩy các quốc gia khác đẩy mạnh nỗ lực tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Dysprosi và các đất hiếm nặng: Nguyên tố trung tâm của sự lo ngại, ảnh hưởng toàn cầu

Cách đây vài năm, trong bối cảnh cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung leo thang trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Donald Trump (giai đoạn 2018-2020), Trung Quốc – nhà cung cấp đất hiếm lớn nhất thế giới – đã gây chú ý khi áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu đối với một nhóm gồm bảy loại khoáng chất đất hiếm quan trọng, trong đó có dysprosi.

Động thái này được giới phân tích rộng rãi coi là một đòn trả đũa chiến lược, tận dụng sự phụ thuộc của thế giới vào nguồn cung đất hiếm của Trung Quốc cho các ngành công nghiệp công nghệ cao và quốc phòng.

Bảy loại khoáng chất đất hiếm bị ảnh hưởng bởi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc vào thời điểm đó, chủ yếu là các loại đất hiếm nặng, bao gồm: Samarium (Sm), Gadolinium (Gd), Terbium (Tb), Dysprosium (Dy), Lutetium (Lu), Scandium (Sc), và Yttrium (Y).

Kể từ sau giai đoạn đó, dù bối cảnh chính trị có những thay đổi, tầm quan trọng chiến lược của đất hiếm và những căng thẳng xung quanh nguồn cung vẫn tiếp diễn. Từ năm 2024 đến đầu 2025, Trung Quốc vẫn duy trì và thậm chí là điều chỉnh các chính sách kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, bao gồm cả dysprosi và các loại đất hiếm nặng khác.

Đây không chỉ là động thái nhất thời trong cuộc chiến thương mại vào thời ông Trump mà đã trở thành một phần trong chiến lược dài hạn của Trung Quốc nhằm quản lý nguồn tài nguyên chiến lược này.

Dysprosi vẫn là một nguyên tố đất hiếm đặc biệt quan trọng do vai trò không thể thay thế của nó trong sản xuất nam châm vĩnh cửu hiệu suất cao, vốn là thành phần cốt lõi trong động cơ xe điện, hệ thống năng lượng tái tạo (điện gió) và các ứng dụng quốc phòng then chốt.

Việc Trung Quốc duy trì kiểm soát chặt chẽ xuất khẩu dysprosi trực tiếp ảnh hưởng đến các nhà sản xuất trên khắp thế giới, gây ra những lo ngại về sự ổn định của chuỗi cung ứng và chi phí sản xuất.

Ảnh hưởng từ động thái của Bắc Kinh

Không chỉ giới hạn ở Mỹ, ảnh hưởng của việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm đã lan rộng ra nhiều quốc gia khác.

Các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc và các quốc gia châu Âu, vốn phụ thuộc nhiều vào đất hiếm của Trung Quốc cho ngành công nghiệp điện tử và ô tô, cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ việc nguồn cung bị gián đoạn và giá cả biến động. Họ đang phải ráo riết tìm kiếm các nguồn cung ứng và đối tác thay thế.

Những bất ổn từ phía Trung Quốc tạo cơ hội và động lực cho các quốc gia có tiềm năng về đất hiếm đẩy mạnh hoạt động thăm dò, khai thác và chế biến. Australia (đặc biệt là Tây Úc), Mỹ, Canada, Ấn Độ, hay thậm chí là các khu vực như Greenland và Ukraine, đang được nhắc đến như những nguồn cung tiềm năng trong tương lai. Tuy nhiên, việc xây dựng chuỗi cung ứng từ khai thác đến chế biến hoàn chỉnh đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ phức tạp và thời gian dài.

Việc siết chặt nguồn cung từ nhà sản xuất lớn nhất thế giới đương nhiên dẫn đến việc tăng giá các loại đất hiếm, trong đó có dysprosi. Giá tăng làm đội chi phí sản xuất cho các ngành công nghiệp phụ thuộc vào đất hiếm trên toàn cầu, ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm cuối cùng và khả năng cạnh tranh.

Để giảm bớt sự phụ thuộc vào Trung Quốc, các quốc gia và doanh nghiệp trên khắp thế giới đang tăng cường nghiên cứu về các công nghệ thay thế sử dụng ít hoặc không dùng đất hiếm, cũng như đầu tư vào công nghệ tái chế đất hiếm từ các sản phẩm điện tử đã qua sử dụng.

So với giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại dưới thời Tổng thống Trump, khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm còn mang tính tương đối đột ngột và gây sốc, tình hình hiện nay cho thấy một chiến lược bài bản và dài hơi hơn từ phía Trung Quốc trong việc quản lý tài nguyên đất hiếm. Điều này càng củng cố quyết tâm của Mỹ và các đồng minh cũng như các quốc gia nhập khẩu đất hiếm khác trong việc xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập và bền vững hơn, dù con đường phía trước còn nhiều thách thức.

"Cuộc chiến" đất hiếm, với dysprosi là một ví dụ điển hình, vẫn là một điểm nóng trong bức tranh kinh tế toàn cầu phức tạp. Di sản từ các chính sách dưới thời Tổng thống Trump đã thúc đẩy một cuộc đua mới nhằm kiểm soát và đa dạng hóa nguồn cung đất hiếm, định hình lại bản đồ ngành công nghiệp quan trọng này trong những năm tới và ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nền kinh tế trên thế giới.