Miễn phí xe buýt một quyết sách mang đậm giá trị an sinh xã hội, là chìa khóa giải quyết bài toán kẹt xe và nạn ô nhiễm môi trường

Giao thông công cộng miễn phí không phải là ý tưởng mới, nhưng là một bước đi dũng cảm. Thực tế, nhiều đô thị trên thế giới đã lựa chọn bước đi này. Tallinn - thủ đô và là thành phố đông dân nhất của Estonia từ năm 2013 đã áp dụng miễn phí giao thông công cộng cho cư dân, và kết quả là tỷ lệ người sử dụng phương tiện công cộng tăng đáng kể, đặc biệt trong nhóm thu nhập thấp. Dunkirk - một thành phố cảng thuộc miền Bắc nước Pháp sau khi miễn phí xe buýt năm 2018 đã ghi nhận lượng hành khách tăng gần gấp đôi, đồng thời giảm đáng kể việc sử dụng ô tô cá nhân trong các chuyến đi ngắn. Tại Luxembourg, từ năm 2020, toàn bộ giao thông công cộng cũng được miễn phí trên phạm vi quốc gia, góp phần giảm áp lực chi phí sinh hoạt cho người dân. Tokyo cũng có một số tuyến xe buýt miễn phí hoạt động chủ yếu ở các khu vực trung tâm như Nihonbashi, Marunouchi và quanh Odaiba.

Ngoài sự đúng hướng, chủ trương miễn phí xe buýt cho người dân tại TP.HCM là một bước đi đột phá, thể hiện tư duy quản trị đô thị hiện đại của lãnh đạo thành phố; là quyết sách mang đậm giá trị an sinh xã hội, là chìa khóa giải quyết bài toán kẹt xe và nạn ô nhiễm môi trường vốn là vấn đề nan giải nhiều năm nay của TP.HCM, nhằm hướng tới một đô thị văn minh, một thành phố đáng sống trong tương lai.

Rõ ràng nhất mà ai cũng có thể nhận ra chính là giá trị an sinh xã hội mà chính sách này mang lại. TP.HCM vốn là một thành phố có mật độ dân cư cao, phương tiện tham gia giao thông dày đặc bất kể giờ cao điểm hay “thấp điểm”, chi phí sinh hoạt không ngừng tăng, trong đó chi phí cho việc di chuyển mỗi ngày là gánh nặng đối với nhiều người đặc biệt là công nhân, học sinh, sinh viên, người lao động tự do có thu nhập thấp, người khuyết tật, người già không có thu nhập…Khi xe buýt trở thành phương tiện miễn phí, cánh cửa tiếp cận với cơ hội học tập, việc làm, và các dịch vụ thiết yếu như khám chữa bệnh sẽ mở ra dễ dàng hơn cho người dân nhất là những thành phần yếu thế trong xã hội.  

Ở một tầng ý nghĩa khác, đây còn là lời cam kết với môi trường. Khi một chiếc xe buýt thay thế cho hàng chục phương tiện cá nhân, đặc biệt là xe máy thì thành phố vốn gánh nặng bầu không khí quá tải sẽ nhẹ nhàng hơn vì khí thải, tiếng ồn và áp lực lên hạ tầng giảm bớt đi rất nhiều.   

Và dĩ nhiên, cái kết về câu chuyện kẹt xe cũng sẽ có hậu hơn nhiều. Khi xe buýt trở thành lựa chọn ưu tiên của phần lớn người dân, khi đó, đường phố sẽ kiểm soát ùn tắc hiệu quả hơn, “hơi thở” đô thị sẽ nhẹ nhàng hơn, và cuộc sống cũng bớt căng thẳng hơn.    

Miễn phí xe buýt cần một hệ sinh thái đồng bộ để tồn tại bền vững   

Miễn phí xe buýt, để không “đầu voi đuôi chuột” hoặc “lơ lửng rồi buông tay” nhất thiết phải cần một hệ sinh thái đồng bộ mà trước mắt thành phố ta vẫn còn yếu và thiếu nhiều thứ.   

Trước hết là chất lượng dịch vụ. Người dân sẽ không chọn xe buýt chỉ vì miễn phí nếu như sự trải nghiệm không đủ tốt. Xe sạch đẹp, an toàn, tăng cường xe buýt điện; Đúng giờ, không để hành khách chờ đợi. Tài xế và nhân viên phục vụ cần thân thiện, chuyên nghiệp.  

Kế đến là nâng cấp hạ tầng hỗ trợ. Phân bổ làn đường dành riêng cho phương tiện công cộng; Trạm chờ xe khang trang, sạch sẽ, có gắn bảng điện tử ghi thông tin giờ xe đến theo thời gian thực rõ ràng, ứng dụng tra cứu thuận tiện, giúp hành khách kiểm soát được giờ giấc và chuyến đi của mình. Sự minh bạch và tiện lợi này khiến niềm tin của người dân vào hệ thống giao thông công cộng này tăng đáng kể. 

Tiếp theo là mạng lưới và tính kết nối. TP. HCM vốn là một thành phố không bao giờ ngủ, đang hướng tới phát triển kinh tế đêm - động lực thúc đẩy tăng trưởng đô thị. Điều này đòi hỏi việc tăng chuyến, tăng giờ phục vụ đặc biệt là cần mở những tuyến buýt đêm. Đồng thời tăng cường các điểm trung chuyển, kết nối với metro và các phương tiện khác tạo thành một mạng lưới liền mạch nhằm giúp hành khách có thể di chuyển xuyên suốt mà không bị “đứt gãy” hành trình. Đây là điều mà TP.HCM hoàn toàn có thể khi hệ thống metro đang dần hình thành và mạng lưới  Dịch vụ cho thuê xe đạp công cộng (TNGo) đang phát triển, hứa hẹn là giải pháp kết nối tiện lợi từ nhà đến trạm xe buýt. Chỉ với ứng dụng trên smartphone, người dùng có thể mở khóa xe tại các trạm, di chuyển thuận tiện và trả xe bất kỳ đâu tại các điểm quy định.

Cuối cùng không kém phần quan trọng là cơ chế tài chính bền vững, nguồn ngân sách quốc gia dành cho chi phí giao thông công cộng cần đủ mạnh để có thể duy trì chính sách miễn phí và nâng cao chất lượng dịch vụ lâu dài.    

Tóm lại, miễn phí xe buýt là một quyết sách đột phá mang đậm tính nhân văn và thiết thực. Nhưng để có thể “trường thọ” trong đời sống đô thị, nó cần một hệ sinh thái đồng bộ. Đồng thời cần thời gian, sự truyền thông khéo léo, và cả những trải nghiệm tích cực đủ để tạo niềm tin. Khi mọi yếu tố cùng vận hành trơn tru, mỗi chuyến xe không chỉ là phương tiện chuyên chở con người, mà nó còn chở theo kỳ vọng về một đô thị văn minh, xanh hơn, gần gũi hơn và ấm áp hơn.