Trong một thế giới kinh doanh phương Tây vốn bị thống trị bởi học thuyết của Milton Friedman - nơi mục tiêu tối cao của doanh nghiệp là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông - thì triết lý của Kazuo Inamori xuất hiện như một ngọn hải đăng lay động lòng người. Ông chứng minh cho cả thế giới thấy rằng: Đạo đức và sự vị tha không phải là chướng ngại vật của lợi nhuận, mà chính là nguồn cội bền vững nhất của nó.

Xuất phát điểm từ con số âm và giọt nước mắt của lòng chính trực

Sinh năm 1932 tại Kagoshima trong một gia đình nghèo khó, cuộc đời thời trẻ của Kazuo Inamori dường như bị bủa vây bởi sự bất hạnh. Ông thi trượt trung học, mắc bệnh lao phổi cận kề cái chết, và khi tốt nghiệp ngành hóa học ứng dụng, ông chỉ xin được việc vào Shofu Industries - một công ty sản xuất gốm sứ công nghiệp đang trên đà phá sản tại Kyoto. Công ty nợ lương triền miên, đồng nghiệp bỏ việc hàng loạt.

Nhưng thay vì oán trách số phận, chàng thanh niên Inamori đã đưa ra một quyết định thay đổi cuộc đời: Ông dọn hẳn đồ đạc vào phòng thí nghiệm, ôm chiếu ngủ cạnh lò nung. Ông dốc toàn bộ tâm sức vào nghiên cứu dữ liệu, ăn ngủ cùng gốm sứ kỹ thuật cao.

Năm 1959, ở tuổi 27, do bất đồng sâu sắc với những người quản lý vốn chỉ biết đến lợi nhuận ngắn hạn mà bỏ quên lợi ích của công nhân, Inamori đã cùng 7 người đồng nghiệp rời đi. Với số vốn ít ỏi vay mượn từ bạn bè, ông thành lập Kyoto Ceramic (sau này là tập đoàn đa quốc gia Kyocera).

Trong những ngày đầu tiên đầy gian khó ấy, khi không có tiền tài lẫn danh tiếng, Inamori đã nhìn sâu vào mắt những người công nhân gắn bó với mình và tự hỏi: “Mục đích thực sự của công ty này là gì?”. Câu trả lời đó đã trở thành triết lý bất hủ được khắc vào điều lệ của Kyocera: "Cung cấp cơ hội phát triển cả về vật chất và tinh thần cho toàn thể nhân viên; đồng thời thông qua nỗ lực chung, đóng góp vào sự tiến bộ của xã hội và nhân loại".

Những câu chuyện nhỏ làm nên một nhân cách lớn

Sự vĩ đại của Kazuo Inamori không nằm ở những khẩu hiệu sáo rỗng, mà được thử thách qua từng lát cắt rất nhỏ trong cuộc sống thường nhật của ông.

Khi Kyocera đã trở thành một doanh nghiệp có tiếng, ngày nọ, một nhân viên mua hàng đã mang về văn phòng một chiếc túi nilon chứa các linh kiện mẫu do nhà cung cấp tặng miễn phí. Khi nhìn thấy chiếc túi đó trên bàn, Inamori liền hỏi nó từ đâu ra. Người nhân viên trả lời: "Họ tặng miễn phí cho chúng ta làm mẫu ạ".

Inamori nghiêm nét mặt và nói: "Không có gì trên đời này là miễn phí cả. Nếu chúng ta nhận chiếc túi này mà không ghi vào sổ sách kế toán, chúng ta đang bắt đầu dung túng cho sự mập mờ. Đạo đức kinh doanh bắt đầu từ những điều nhỏ nhất". Ông yêu cầu trả lại chiếc túi hoặc trả đúng số tiền giá trị của nó cho đối tác.

Tại Kyocera, ông thiết lập nguyên tắc "Kinh doanh trong lồng kính" - nơi mọi chỉ số tài chính, từ chi phí một chiếc bút chì đến doanh thu tỷ đô, đều phải minh bạch để bất kỳ nhân viên nào cũng có thể kiểm tra. Với ông, sự minh bạch chính là tấm khiên bảo vệ nhân viên khỏi sự cám dỗ và lòng tham.

Tờ BBC từng có một bài viết rất hay kể về thói quen "nhậu" cùng nhân viên của Inamori. Ông không tin vào những cuộc họp hành chính cứng nhắc nơi cấp dưới chỉ biết cúi đầu vâng dạ. Sau những giờ làm việc căng thẳng, ông thường tự bỏ tiền túi mua bia và những món nhắm đơn giản, ngồi bệt xuống sàn nhà máy cùng các kỹ sư và công nhân.

Trong những buổi tiệc bia thân mật ấy, ông sẵn sàng lắng nghe những lời phàn nàn, những giọt nước mắt ấm ức của một người thợ nung gốm, hay những ý tưởng điên rồ của một kỹ sư trẻ. Ông uống cùng họ, ôm vai họ và truyền ngọn lửa đam mê của mình sang họ. Chính sự đồng cảm sâu sắc này đã biến hàng vạn con người tại Kyocera thành một khối gắn kết, cùng chung nhịp đập.

Kỳ tích Japan Airlines và 3 năm chấn động ngành hàng không thế giới

Năm 2010, Japan Airlines (JAL) - hãng hàng không quốc gia biểu tượng của Nhật Bản - tuyên bố phá sản với khoản nợ khổng lồ lên tới 2.300 tỷ Yên. Đó là một "vũng bùn" mà không một chuyên gia kinh tế hay CEO danh tiếng nào dám chạm tay vào.

Chính phủ Nhật Bản đã tìm đến Kazuo Inamori, lúc này đã 78 tuổi và đã xuống tóc đi tu tại một ngôi đền thiền phái Lâm Tế (Rinzai Zen) ở Kyoto. Ông từ chối nhiều lần, nhưng cuối cùng đã đồng ý quay trở lại thương trường với hai điều kiện gây chấn động: Ông làm việc với mức lương 0 đồng và không mang theo bất kỳ ê-kíp nào từ Kyocera.

Khi các phóng viên quốc tế hỏi tại sao ông lại nhận một việc "tự sát" như vậy, Inamori điềm tĩnh trả lời: "Tôi làm điều này vì hai lý do vị tha. Một là để bảo vệ công ăn việc làm cho hơn 30.000 nhân viên JAL còn lại. Hai là để duy trì sự cạnh tranh lành mạnh cho nền kinh tế Nhật Bản".

Khi bước chân vào JAL, Inamori nhận ra "căn bệnh ung thư" của hãng này không phải là thiếu vốn, mà là sự kiêu ngạo và vô cảm của bộ máy quản lý cũ. Các phi công và tiếp viên coi mình là tầng lớp tinh hoa, xa rời khách hàng, trong khi các nhà quản lý chỉ ngồi trong phòng máy lạnh xem các báo cáo khô khan.

Inamori bắt đầu cuộc "đại phẫu" bằng việc phát cho mỗi phi công, tiếp viên và quản lý một cuốn sổ tay nhỏ mang tên "Triết lý JAL". Có câu chuyện kể rằng, trong một cuộc họp duyệt ngân sách, một phi công phàn nàn rằng việc cắt giảm chi phí suất ăn của phi hành đoàn làm giảm "phẩm giá" của họ. Inamori đã đập bàn và nói lớn: "Phẩm giá của các anh không nằm ở khay thức ăn sang trọng trên máy bay mà nằm ở việc các anh có thể đưa hành khách về nhà an toàn và nụ cười hạnh phúc của họ khi bước xuống máy bay. Nếu công ty phá sản, phẩm giá của các anh nằm ở đâu?".

Bên cạnh việc cải tổ tâm thức cho nhân viên JAL để họ từ những "ông hoàng" thành người phục vụ, Inamori áp dụng kiệt tác quản trị của đời mình: Amoeba Management (Quản trị kiểu Amoeba). Đây là phương thức quản trị do Inamori phát minh, lấy cảm hứng từ loài amip (amoeba) - một sinh vật đơn bào có khả năng tự nuôi dưỡng, tự vận động và liên tục phân chia, biến hình để thích nghi với môi trường.

Với phương thức quản trị kiểu Amoeba, thay vì vận hành doanh nghiệp như một cỗ máy khổng lồ cứng nhắc từ trên xuống dưới, Inamori chia nhỏ công ty thành các đơn vị tự chủ quy mô nhỏ (gọi là các Amoeba), thường chỉ từ 5 đến 50 người. Ông chia nhỏ JAL thành hàng ngàn đơn vị tự chủ, như đội phục vụ mặt đất, đội tiếp viên của một tuyến đường bay...

Giờ đây, nhờ hệ thống kế toán chính xác đến từng giờ, đội ngũ mặt đất biết rõ nếu làm thủ tục nhanh hơn 5 phút, họ sẽ tiết kiệm được bao nhiêu tiền nhiên liệu tiêu hao khi máy bay phải nổ máy chờ trên đường băng. Mọi nhân viên đều trở thành một "ông chủ nhỏ", tự tính toán thu chi và tìm cách tối ưu hóa.

Kết quả mang tính hoang đường: Chỉ chưa đầy 3 năm sau, JAL không những thoát khỏi phá sản mà còn lội ngược dòng trở thành hãng hàng không có lợi nhuận cao nhất thế giới (đạt lợi nhuận vận hành 188,4 tỷ Yên vào năm 2012), tái niêm yết trên sàn chứng khoán Tokyo trước sự ngỡ ngàng của toàn bộ giới tài chính Phố Wall.

Di sản để lại và phương trình thành công bất hủ

Kazuo Inamori qua đời ngày 24 tháng 8 năm 2022, hưởng thọ 90 tuổi. Di sản lớn nhất ông để lại cho nhân loại không phải là hàng chục tỷ USD doanh thu của Kyocera hay KDDI (Kyoto Dai-ichi Denhi - tập đoàn viễn thông đa quốc gia lớn thứ hai tại Nhật Bản, là một trong hai "đế chế" khổng lồ do chính Inamori sáng lập), mà là công thức bất hủ về thành quả cuộc đời mà ông đúc kết: Tư duy x Nhiệt huyết x Năng lực.

Trong phương trình này, Nhiệt huyết và Năng lực được chấm thang điểm từ 0 đến 100. Nhưng riêng Tư duy (Attitude - Thái độ sống) lại có thang điểm từ -100 đến +100.

Ông giải thích rằng một người có tài năng và khát khao xuất chúng, nhưng nếu sở hữu tư duy ích kỷ, tham lam (điểm âm), thì thành quả cuộc đời sẽ là một con số âm phá hoại. Ngược lại, một người có năng lực bình thường nhưng mang trái tim hướng thiện và tinh thần cống hiến bền bỉ sẽ tạo ra những giá trị dương vĩ đại cho xã hội.

Ngọn đuốc trao tay cho thế hệ tương lai

Tờ The Japan Times khi viết về ông đã nhận định: “Kazuo Inamori đã chứng minh một cách hoàn hảo rằng chủ nghĩa tư bản không nhất thiết phải tàn nhẫn. Nó có thể được vận hành bằng tình yêu thương và sự thấu cảm”.

Đối với thế hệ trẻ đang đứng trước làn sóng khởi nghiệp và những áp lực của thời đại mới, di sản của Kazuo Inamori giống như một lời nhắc nhở dịu dàng nhưng đanh thép: Giữa một thế giới luôn thúc giục bạn phải đi nhanh hơn, giành giật nhiều hơn, hãy chọn cách vun bồi cho cái gốc đạo đức của mình.

Khi bạn làm việc với một trái tim trong sáng, coi công việc là nơi để rèn luyện tâm hồn và cống hiến cho cộng đồng, thành công sẽ không còn là thứ bạn phải nhọc nhằn theo đuổi nữa. Nó sẽ tự bộc phát như một hệ quả tất yếu, giống như bông hoa tự khắc sẽ nở rộ khi mảnh đất được tưới tắm bởi sự tử tế và lòng vị tha.