Có những lời nghe qua tưởng như một câu đùa cửa miệng lúc trà dư tửu hậu. Nhưng càng đi lâu trên hành trình dựng nghiệp, ta càng thấy nó đúng đến lạnh người: “Không ai giàu ba họ”.

Mỗi mùa Tết, câu nói ấy lại quay về. Nó ẩn hiện trong những bữa tiệc tất niên. Trong những chén trà đầu xuân. Và cả trong ánh nhìn trầm tư của những người đã đi một quãng đường rất xa rồi chợt ngoái lại. Tôi không tin vào lời nguyền, nhưng tôi tin vào nhân – quả. Tôi tin rằng sự trường tồn của một gia tộc không nằm ở số vận, mà nằm ở cách chúng ta “thiết kế” doanh nghiệp và định nghĩa về di sản của chính mình.

Tại Việt Nam, doanh nghiệp gia đình đóng góp khoảng 25% GDP. Thế nhưng, phần lớn trong số đó còn rất trẻ, chưa đi trọn một đời người dựng nghiệp. Và chính ở khúc quanh của sự chuyển giao, nhiều cơ đồ bắt đầu chao đảo. Sự chao đảo ấy, trong nhiều trường hợp, thường không đến từ việc thiếu tiền hay thiếu thị trường, mà đến từ một hiểu lầm tai hại ngay từ gốc rễ: Ta nhầm tưởng rằng di sản là những thứ có thể đem chia.

Khi di sản bị nhầm với "két sắt"

Tôi từng gặp không ít doanh nhân thành đạt, đêm ngày trăn trở: Chia cổ phần thế nào cho công bằng? Giữ bao nhiêu tài sản cho an toàn? Chuyển giao quyền lực lúc nào cho “êm”?

Đó là những câu hỏi đúng, nhưng chưa đủ. Bởi lẽ, tất cả những gì chúng ta đang tính toán ấy thực chất là tài sản. Mà tài sản thì có tính tiêu hao: Tiền có thể mất giá, cổ phần có thể bị pha loãng, quyền lực có thể trở thành rủi ro nếu đặt nhầm tay người.

Nếu di sản chỉ được hiểu là “những tài sản để lại”, thì vô hình trung, ta đang để lại một gánh nặng thay vì một điểm tựa. Những gia tộc kinh doanh tồn tại hàng trăm năm trên thế giới không hơn chúng ta ở sự thông minh, họ hơn ở cách tư duy về di sản: Di sản không phải là một cái két sắt khóa chặt, mà là một khu vườn tràn sự sống.

Họ không hỏi: "Để lại bao nhiêu là đủ?". Họ hỏi: "Sau khi mình rời đi, tổ chức này có tiếp tục tạo ra giá trị mới hay không?".

Hãy nhìn cách gia tộc Rockefeller rèn luyện hậu duệ. Họ không để lại những đặc quyền hưởng thụ quá khứ, mà để lại năng lực quản lý tương lai. Với họ, tiền bạc chỉ là công cụ để nuôi dưỡng kỷ luật, trách nhiệm và ý chí tự đứng vững. Di sản, vì thế, không phải là phép chia mà là phép nhân. "Thừa kế tài sản" thì càng chia càng nhỏ, nhưng "Kế thừa năng lực và ý chí" thì có thể nhân bản đến vô cùng.

Nghịch lý của sự xuất chúng

Có một nghịch lý đau lòng ở nhiều doanh nghiệp Việt: Khi còn nhỏ, sự xuất chúng của người sáng lập là lợi thế sống còn. Nhưng khi lớn lên, chính sự xuất chúng ấy (nếu chưa được chuyển hóa thành hệ thống và văn hoá) lại trở thành điểm nghẽn lớn nhất.

Dần dần, doanh nghiệp rơi vào trạng thái: Khác sếp là rủi ro, không ai dám nghĩ khác, đúng là nhờ sếp, sai là lỗi tập thể. Người lãnh đạo bị cuốn vào vai một “siêu nhân” không thể thay thế. Để rồi một ngày, nếu người ấy không có mặt, doanh nghiệp đứng hình.

Vào thời điểm đó, dù doanh thu vẫn cao, lợi nhuận vẫn tốt, thì thực chất doanh nghiệp đã rơi vào trạng thái "chết lâm sàng". Bởi lẽ, di sản duy nhất mà nó có chỉ là một con người: một thực thể không thể nhân bản và không thể mãi trường sinh.

Khoảng lùi để tạo ra bước nhảy

Di sản thực sự bắt đầu khi người lãnh đạo dám… lùi lại.

Giải mã và hệ thống hóa những siêu việt của cá nhân lãnh đạo là một cuộc cách mạng về lòng tự trọng. Nó đòi hỏi chúng ta phải chấp nhận người khác quyết thay mình, quyết khác mình, và chấp nhận mình không còn là trung tâm của mọi ánh nhìn. Không dễ dàng để từ bỏ cảm giác quyền lực, nhưng nếu không có bước lùi ấy, sẽ không bao giờ có không gian cho bước nhảy của thế hệ sau.

Nhiều doanh nhân Việt đã bắt đầu làm điều này từ khi họ còn rất mạnh. Họ không đợi "giàu rồi mới sang", mà họ sang từ trong tư duy quản trị: Xây hệ thống, gieo văn hóa và chuẩn bị cho sự kế thừa từ rất sớm. Với họ, thế hệ kế thừa không cần được ưu ái mà cần được rèn giũa. Một di sản lành mạnh không tạo ra những "cậu ấm, cô chiêu" thụ hưởng, mà tạo ra những bờ vai sẵn sàng và đủ năng lực gánh vác tương lai.

Câu hỏi cho một mùa Xuân mới

Nếu sáng mai thức dậy, chúng ta không còn ngồi ở chiếc ghế điều hành, doanh nghiệp của chúng ta sẽ thế nào? Nó sẽ tiếp tục sinh sôi, hay bắt đầu sống mòn bằng những ký ức rực rỡ đã qua?

Câu hỏi này có thể làm ta trăn trở giữa đêm xuân, nhưng nó là sự tỉnh thức cần thiết trước khi quá muộn. "Không giàu ba họ" không phải là một định mệnh nghiệt ngã, nó chỉ là kết quả của một cách thiết kế di sản sai lầm.

Nếu doanh nghiệp là một cái cây, thì tài sản là những mùa quả ta đã hái. Còn di sản doanh nhân, có lẽ, là khả năng để cái cây ấy tiếp tục xanh tươi, ra hoa và kết trái ngay cả khi người trồng cây không còn ở đó nữa.

Tết là lúc ta gieo lại những hạt giống cho một chu kỳ mới. Và có lẽ, hạt giống di sản chính là thứ quan trọng nhất mà một doanh nhân có thể để lại cho đời sau, để dòng chảy giá trị của mình không bao giờ ngừng lại.

Các nghiên cứu quốc tế nói gì về “di sản doanh nhân”?

 Trong hơn hai thập kỷ qua, nghiên cứu quốc tế về doanh nghiệp gia đình và khởi nghiệp đã có một sự dịch chuyển quan trọng trong cách hiểu về “di sản”. 

Thay vì xem di sản là tài sản được để lại, nhiều công trình học thuật hàng đầu chỉ ra rằng di sản thực chất là năng lực giúp tổ chức tiếp tục tạo ra giá trị sau khi người sáng lập rút lui. 

Các nghiên cứu về khởi nghiệp xuyên thế hệ (transgenerational entrepreneurship) cho thấy: những doanh nghiệp tồn tại dài hạn không phải vì giữ được tài sản, mà vì họ truyền được tư duy chiến lược, năng lực tổ chức và tinh thần dấn thân sang các thế hệ lãnh đạo kế tiếp. Di sản, theo cách này, là một quá trình “tái tạo có chủ đích”, chứ không phải một sự thừa kế thụ động. 

Một nhánh nghiên cứu khác về tài sản cảm xúc – xã hội (socioemotional wealth) chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp gia đình thất bại trong chuyển giao không phải vì thiếu tiền, mà vì không cơ chế hóa được giá trị, quyền lực và hệ thống ra quyết định, khiến tổ chức phụ thuộc quá mức vào cá nhân lãnh đạo. 

Điểm gặp nhau của các nghiên cứu này rất rõ: di sản bền vững không nằm ở những gì được giữ lại, mà ở những gì có thể tiếp tục sinh sôi. 

Doanh nghiệp sống lâu không phải là doanh nghiệp “giữ được quá khứ”, mà là doanh nghiệp biết thiết kế tương lai từ quá khứ đó.