Bài 1: Một bức tranh mới

Từ lâu các hãng điện tử đã quá dựa dẫm vào hệ thống nhà máy cung ứng tại Trung Quốc và nay phải gánh chịu nhiều hiểm họa. Chiến dịch Zero-Covid đã bóp nghẹt các nhà máy sản xuất, tiếp đến là cuộc chiến “đấu đá” với chính quyền Tổng thống Mỹ, Joe Biden.

Chính vì thế, trong những năm gần đây, các hãng sản xuất thiết bị điện tử đã ồ ạt tìm đến những “vùng đất hứa” mới để thiết lập dây chuyền sản xuất.

Tương lai hứa hẹn

Sự đổi thay mang tính lịch sử này hứa hẹn sẽ mang đến hàng triệu cơ hội việc làm bên ngoài Trung Quốc. Tại Việt Nam, lực lượng lao động sản xuất điện tử đã đạt 1,3 triệu vào tháng 6/2022, gấp bốn lần so với 2013. Tại Ấn Độ, phân khúc này tạo hàng triệu việc làm trực tiếp cũng như gián tiếp kể từ 2018, theo Hiệp hội Điện tử và Di động Ấn Độ.

“Cuộc chuyển hướng của chuỗi cung ứng đã đem lại nhiều cơ hội lớn cho các doanh nghiệp cũng như các quốc gia tham gia”, theo lời Jeffrey Jaensubhakij, Giám đốc đầu tư của Singapore GIC Pte.

Tuy nhiên, dàn trải nhà máy sản xuất ra nhiều quốc gia khác nhau, một số tụt hậu hơn với Trung Quốc về cơ sở hạ tầng, lực lượng lao động và chuyên môn sản xuất,... sẽ nâng nguy cơ làm chậm quy trình và tăng giá thành.

Giám đốc Jaensubhakij nói: “Thử thách của nó sẽ là sự phá vỡ một chuỗi cung ứng vốn đã được tối ưu hóa. Điều đó sẽ tăng giá thành và tiếp tục đẩy lạm phát trong thời gian dài”.

Các trung tâm sản xuất mới của Apple hiện chỉ chiếm một phần nhỏ trong toàn bộ hệ thống cung ứng. Vẫn chưa rõ liệu giá thành sản phẩm sẽ thay đổi thế nào, đại diện công ty từ chối trả lời. Họ vẫn còn lựa chọn chấp nhận giữ giá, giảm lợi nhuận, để bảo vệ nhu cầu người dùng.

Trong khi Trung Quốc vẫn giữ lợi thế so với Ấn Độ trong một thời gian tới, nhưng Veena Jha, Giám đốc điều hành của công ty tư vấn IKDHVAJ, không cho rằng chi phí sản xuất sẽ thay đổi mấy. Bà cho rằng về lâu về dài, chi phí sản xuất tại Ấn Độ sẽ đạt mức ngang bằng với Trung Quốc.

Những miền đất hứa

Giữa những cánh đồng lúa của tỉnh Bắc Giang, một khu phức hợp có giá trị hàng tỷ đô la đang được xây dựng cho Foxconn, một trong những công ty cung ứng thiết bị lớn nhất cho Apple. Dự kiến khu nhà máy rộng gần 70 sân bóng đá này sẽ sản xuất máy tính xách tay Macbook cho thị trường toàn thế giới.

Một đầu tư tầm cỡ lớn đến như thế sẽ đem lại những phản ứng dây chuyền trong nền kinh tế. Tuy danh sách của Apple chỉ bao gồm 25 nhà cung ứng trong Việt Nam, nhưng họ đã kéo theo 300 nhà thầu cũng đã mở nhà máy chỉ riêng tại Bắc Giang - theo ông Đào Xuân Cường, Trưởng ban Quản lý Xây dựng khu vực công nghiệp của tỉnh.

Các công ty Trung Quốc từ GoerTek Inc. - hãng sản xuất Airpods, và hãng sản xuất iPad, BYD Co., đều nhen nhóm mở rộng vào miền Bắc Việt Nam.

Việt Nam đã trở thành một địa điểm lý tưởng để các công ty Trung Quốc cũng như Mỹ né tránh các căng thẳng địa chính trị. Đó là chưa kể nhiều lợi ích được đưa ra từ Chính phủ để chiêu dụ đầu tư nước ngoài, bao gồm giảm thuế và chi phí thuê đất.

Các quan chức địa phương cũng sẵn sàng làm việc chặt chẽ với các công ty lớn như Apple, liên lạc trực tiếp với tổng hành dinh ở Cupertino và cung cấp đất xây dựng khu nhà ở cho công nhân.

Những nỗ lực đó đang bắt đầu gặt hái thành quả. Ngành điện tử đã có thể cống hiến 32% cho sản lượng xuất khẩu của Việt Nam, gấp hai lần so với một thập kỷ trước.

“Về mặt kinh tế, đây là một động lực phát triển mà không đất nước nào dám bỏ qua”, theo Sonal Varma, chuyên gia kinh tế của Nomura Holdings Inc. “Đó là một cơ hội vô cùng hiếm có”.

Ấn Độ là một quốc gia khác được hưởng lợi. Nước này đã đặt Apple vào trọng tâm cho hoài bão trở thành một Trung Quốc thứ hai, hoặc nói một cách khác: Một cường quốc sản xuất có sẵn một thị trường nội địa rộng lớn.

Đầu năm nay, CEO Apple đã nhấn mạnh cam kết đầu tư vào quốc gia có dân số đông thứ hai trên thế giới. Ở phía bên còn lại, Thủ tướng Ấn Độ, Narendra Modi, cũng đang làm mọi cách để “bôi trơn” cho đầu tư nước ngoài vào ngành sản xuất.

Hiện tại, Ấn Độ đã có thể sản xuất 7% số lượng iPhone trên toàn thế giới, gấp 3 lần sản lượng của quý trước đó. Bình quân, xuất khẩu sản phẩm điện tử từ Ấn Độ đã tăng gấp bốn lần kể từ 2018, và đạt 24 tỷ đô la trong 2022.

Và đó chỉ là khởi đầu. Tata Group, tập đoàn lớn nhất Ấn Độ, đang mua lại nhà máy sản xuất iPhone của hãng Đài Loan, Wistron Corp. - một bước đầu tiên để Tata Group trở thành gã khổng lồ công nghệ điện tử. Trong khi Foxconn đã tung ra kế hoạch thành lập nhà máy sản xuất linh kiện iPhone ở phía nam tỉnh Karnataka. 

Những dự án này không phải là hoàn toàn suôn sẻ. Các cơ sở hạ tầng cơ bản như điện và nước tại Việt Nam và Ấn Độ không ổn định như tại Trung Quốc, nơi hệ thống cung ứng của Apple đã vững chãi. Các nhà sản xuất thường muốn mang các chuyên gia quản lý nhiều kinh nghiệm từ Trung Quốc sang các nước để tư vấn thành lập nhà máy, nhưng hiềm khích giữa Ấn Độ và Trung Quốc có thể sẽ làm khó cho thủ tục cấp visa.

Tuy vậy, nhiều ý kiến quan sát vẫn rất lạc quan. Các nhà phân tích kinh tế của Bank of America, dẫn đầu bởi Amish Shah, tung ra một bản báo cáo hồi tháng 6, có ghi nhận: “Ấn Độ đang giải quyết một cách toàn diện các trở ngại cho sản xuất công nghiệp,... làm thuận tiện hơn cho việc kinh doanh”.

Ngôi vị khó suy suyển

Các hãng công nghệ từ Mỹ đến Nhật Bản, trong đó bao gồm Dell Technologies Inc., HP Inc. và Sony Group Corp., đang tìm cách giảm sự hiện diện của họ tại Trung Quốc. Thậm chí Luxshare Precision Industry Co., cái tên mới mẻ nhất trong số các công ty có thể lắp ráp iPhone, cũng đang xây dựng nhà máy ngoài đất nước “mẹ đẻ” của họ.

Nhưng không có nghĩa là Trung Quốc sẽ sớm rời khỏi ngôi vị “nhà máy của cả thế giới”. Bởi lẽ ngày càng có nhiều công ty nơi đây tham gia vào dây chuyền cung ứng cho Apple, từ màn hình, khung vỏ máy, bảng mạch điện tử, pin,... họ chỉ thua thiệt ở mỗi ngành sản xuất linh kiện bán dẫn.

Các chuyên gia đã cảnh báo căng thẳng Mỹ-Trung sẽ làm hệ thống cung ứng sản phẩm điện tử toàn cầu bị phân mảnh. Nhưng thực chất, thay thế những cơ sở sản xuất quy mô khổng lồ như “Thành phố iPhone” của Foxconn không phải dễ. Và sẽ còn khó hơn nữa để cải tổ hệ thống dây chuyền sản xuất kết nối hàng ngàn công ty khắp thế giới. Đó sẽ là một công cuộc không thể thực hiện trong một sớm, một chiều.

Đối với Apple, mục tiêu cuối cùng vẫn là mang phần lớn dây chuyền sản xuất của họ ra ngoài Trung Quốc. Tốc độ và tầm cỡ của cuộc “di cư” này chưa rõ, nhưng đây vẫn là một chiều hướng rất được hoan nghênh bởi những quốc gia hưởng lợi.

Tại Bắc Giang, giữa không khí bận rộn của công trường xây dựng, Trưởng ban Quản lý khu công nghiệp Đào Xuân Cường hào hứng kể: “Nhiều đối tác sản xuất muốn đem 30% đến 50% dây chuyền sản xuất ra ngoài Trung Quốc”. Cùng lúc, hai chiếc điện thoại smartphone của ông đổ chuông liên tục.