Startup Việt lũ lượt ‘chạy’ ra nước ngoài

Trong 6 tháng đầu năm 2021, trong số hơn 5 tỷ USD huy động trên sàn chứng khoán khu vực Đông Nam Á, không có một thương vụ nào ở Việt Nam. Điều này chỉ ra hai vấn đề. Một là sân chơi, sàn chứng khoán ở Việt Nam chưa đủ đa dạng để dung nạp nhiều loại hình công ty khác nhau. Thứ hai là doanh nghiệp Việt Nam, dù là startup hay SME chưa thực sự có tư vấn, kĩ năng, mô hình kinh doanh cần thiết để hướng đến IPO.

Mới đây, kì lân công nghệ thứ 3 của Việt Nam là Sky Mavis, nhà phát triển game Axie Infinity đình đám gọi vốn tới 150 triệu USD nâng định giá lên khoảng 3 tỷ USD. Đáng chú ý, dù phần lớn đội ngũ là người Việt hoạt động tại TP.HCM nhưng trụ sở của startup này lại ở Singapore.

Cuối tháng 7 vừa qua, Tiki thông báo sẽ chuyển nhượng 90,5% cổ phần cho công ty Tiki Global Pte. Ltd có trụ sở tại Singapore nhằm hiện thực hoá mục tiêu IPO.

Năm 2021 cũng là năm chứng kiến nhiều startup, doanh nghiệp Việt Nam có kế hoạch IPO tại các sàn chứng khoán ở nước ngoài, đặc biệt là Mỹ, như Vinfast, Bamboo, VNG.

Nếu nhìn lại thị trường khởi nghiệp Việt Nam, trung bình mỗi năm số vốn rót vào startup Việt Nam khoảng 1 tỷ USD cho khoảng 100 startup, 70% trong số này là giai đoạn sớm. Trong khi đó Việt Nam có khoảng 200 quỹ đầu tư trong và ngoài nước, trung bình một quỹ rót vốn cho 1 dự án, con số rất khiêm tốn. Các quỹ đầu tư phải ngồi thương lượng 50-100 dự án khởi nghiệp thì mới đầu tư vào 1 dự án.

“Bản thân điểm nghẽn của các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như startup là câu chuyện về nguồn vốn, trong khi đây lại là thế mạnh của các nhà đầu tư tài chính. Các nhà đầu tư tài chính thích các doanh nghiệp có tiềm năng nhưng nghẽn không gỡ được, khi họ bỏ tiền vào doanh nghiệp sẽ tăng trưởng gấp nhiều lần, lợi nhuận của họ cũng tăng gấp nhiều lần so với bỏ tiền vào ngân hàng. Tuy nhiên, hai bên lại chưa thể gặp nhau”, ông Huỳnh Kim Tước, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo TP.HCM (Saigon Innovation Hub) chia sẻ.

Chính ông Nguyễn Bá Diệp, co-founder của MoMo, startup đang được định giá trên 2 tỷ USD đã từng chia sẻ, MoMo hiện cần rất nhiều vốn để hoạt động và mở rộng trong lĩnh vực fintech. Tuy nhiên, sau khi “gõ cửa” hàng loạt các nhà đầu tư tại Việt Nam nhưng họ cũng không thể đáp ứng. Vì vậy, việc tạo ra sàn huy động vốn cho các startup là rất cần thiết nếu Việt Nam muốn phát triển và nuôi dưỡng các kỳ lân.

Khi các sàn quốc tế muốn ‘nhúng tay’ vào Việt Nam

Là đơn vị được giao triển khai nhiệm vụ “Thúc đẩy doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tăng trưởng nhanh hướng tới hoạt động mua bán, sáp nhập, trở thành công ty đại chúng” giai đoạn 2020-2021, thuộc Đề án 844, Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Huỳnh Kim Tước nhớ lại câu chuyện cách đây vài năm, Sàn Giao dịch Chứng khoán Indonesia đã đến Việt Nam, làm việc với các đơn vị để bàn về việc thu hút các startup của Việt Nam tham gia vào sàn này.

Hay vào tháng 10/2016, Đoàn Ủy ban Chứng khoán Hàn Quốc cũng làm việc với Ủy ban Chứng khoán Việt Nam và Quốc hội Việt Nam để bàn việc mở sàn giao dịch chứng khoán riêng cho startup.

“Lúc này nảy ra một câu chuyện là tại sao các sàn chứng khoán của nước ngoài lại rất mong muốn startup quốc tế IPO trên họ, trong khi Việt Nam không làm được. Tại sao những công ty như Tiki không thể IPO ở Việt Nam. Chúng ta đang nói nhiều đến câu chuyện vốn đầu tư mạo hiểm nhưng ít nói đến câu chuyện vốn sau đầu tư mạo hiểm là gì. Đó là lý do các doanh nghiệp Việt Nam khi trưởng thành đến một giai đoạn nào đó thì đều đi qua các quốc gia khác, ví dụ Singapore.

IPO chúng ta đang hướng đến rất khác với IPO truyền thống, tức không phải ngồi chờ 10, 12 năm mới có thể IPO mà với cách thức hiện đại hiện nay có thể mở đường cho công ty IPO trong 3-5 năm. Những điều này rõ ràng chưa được cộng đồng trong nước nắm bắt cơ hội”, ông Tước cho hay.

Cuộc chiến thu hút startup ngoài biên giới

Thực tế, nhiều nước trên thế giới đang mở ra công cụ hỗ trợ các startup lên sàn chứng khoán dễ dàng hơn.

Tại Hoa Kỳ, bên cạnh việc gọi vốn từ Silicon Valley, sàn chứng khoán New York hay Nasdaq thì startup có thêm cơ hội gọi vốn thông qua cơ chế SPAC (là một công ty rỗng được các nhà đầu tư lập nên với mục đích duy nhất là huy động vốn thông qua một vụ IPO để cuối cùng thâu tóm một công ty khác). Năm 2021, SPAC đã chiếm 62% trong tổng số các thương vụ IPO tại Mỹ, tăng 9% so với năm 2020.

Thông qua SPAC mà Grab, một công ty trụ sở tại Singapore tiếp tục báo lỗ 988 triệu USD chỉ riêng trong quý 3 năm 2021, vẫn huy động được 4,5 tỷ USD và được định giá gần 40 tỷ USD. Đây cũng là lần ra mắt thị trường Mỹ lớn nhất của một công ty Đông Nam Á.

Tại châu Âu, năm 2020, Trung tâm Dịch vụ chiến lược và đánh giá (CSES) đã có kiến nghị Ủy ban châu Âu thành lập một quỹ công – tư, nhằm đầu tư vào cổ phiếu vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ có tiềm năng phát triển và có ít hơn 3.000 nhân viên, ở các giai đoạn khác nhau của quá trình IPO (IPO và sau IPO), với mục đích tạo sự thanh khoản tốt cho các doanh nghiệp này khi lên sàn.

Tại châu Á, trong tháng 11/2021, Trung Quốc mở ra sàn giao dịch chứng khoán mới ở Bắc Kinh, “nhắm” vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Với Singapore, kể từ ngày 3/9/2021, các công ty SPAC có thể niêm yết trên bảng mạch chính của Sở Giao dịch Singapore (SGX). Đây cũng là nỗ lực của Chính phủ Singapore trong việc nỗ lực thu hút các công ty công nghệ ở lại nước này.

Bà Nguyễn Quỳnh Anh, Giám đốc Quỹ Đầu tư Hỗ trợ khởi nghiệp Chính phủ Thụy Sỹ nhận định, xu hướng các công ty công nghệ ngày càng có khả năng đáp ứng điều kiện IPO hoặc bản thân các sàn giao dịch bắt đầu thay đổi quy định để các công ty này có thể lên sàn. Tất cả quốc gia, khu vực lớn trên thế giới đều đang xu hướng chạy đua để có thể giữ chân được các công ty công nghệ đổi mới sáng tạo tại quốc gia của họ, vì vậy Việt Nam không thể nằm ngoài cuộc chơi này.

“Nếu Việt Nam không tạo ra một sân chơi cho các doanh nghiệp, startup để huy động vốn thì chắc chắn họ sẽ ra các sân chơi khác, và chúng ta sẽ mất đi cơ hội. Sân chơi này cũng không chỉ cho riêng doanh nghiệp trong nước mà có thể thu hút các doanh nghiệp quốc tế”, bà Quỳnh Anh nói.