Người Việt xưa ăn tết

Tính theo dân gian, tết bắt đầu từ ngày 20 tháng Chạp âm lịch (20 tết) và kết thúc vào hết ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch năm sau (mồng 10 Tết). Vị chi là 20 ngày. Rất nhiều người thắc mắc vậy tại sao lại có câu nói “ba ngày tết”. Hai cái này có mâu thuẫn gì với nhau?

Ba ở đây không phải từ chỉ đơn vị “số ba” mà ba là một từ phiếm chỉ theo kiểu: “Mới ăn ba hột cơm” hay “Ỷ có ba cái chữ” hoặc “Nói ba điều bốn chuyện”…

Vì sao người xưa ăn tết lâu như vậy? Bỏ qua sự tích bên Tàu, ở nước ta, nếu lấy sự tích "Bánh chưng bánh dày" làm bằng cớ, thì người Việt đã ăn Tết từ thời vua Hùng, tức là trước khi bị 1.000 năm Bắc thuộc. Mà tết đã có lâu đời như vậy thì phải đặt nó vào bối cảnh mà nó ra đời.

Việt Nam là đất nước nông nghiệp, người dân sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa. Nền văn minh nông nghiệp lúa nước, lối sống ngụ cư thành xóm ấp, làng xã cho ra đời những quan niệm, văn hóa sống và cả văn hóa ăn tết phù hợp với thực tế cuộc sống của người dân.

Quanh năm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời đã vất vả khó nhọc, cuộc sống sinh hoạt lại đơn điệu quanh quẩn trong lũy tre làng, người dân có nhu cầu nghỉ ngơi, vui chơi, xem tết là dịp gặp gỡ, thắt chặt tình cảm dòng tộc gia đình bà con lối xóm. Tết rơi vào thời điểm sau mùa gặt, trong nhà bồ đầy thóc mới, ngoài đồng những thửa ruộng đã được đốt rạ dọn sạch có chỗ đất trống, bằng phẳng làm chỗ vui chơi, tổ chức lễ hội.

Để có ba ngày tết vui vẻ đầm ấm sung túc, trước tết nhiều ngày, người ta đã phải chuẩn bị lo ươm vạn thọ, cúc vàng…, tỉa cành lặt lá cho mai, sắm sửa cành đào.  Rồi nào là giặt giũ, quét dọn nhà cửa, trang trí bàn thờ; nào là chuẩn bị quết bánh phồng, tráng bánh tráng, gói bánh tét, bánh chưng, làm giò chả, thịt đông, củ kiệu, dưa hành; nào là chuẩn bị cả “họ hàng” nhà mứt… Tất cả nhựng công việc trên đây đều chiếm rất nhiều thời gian chuẩn bị,.

Không kể, những lễ nghi “tiền ăn tết” như cúng chạp mã, đưa ông Táo, dựng cây nêu, rước ông bà, “tổ chức” bữa cơm đoàn viên, cúng giao thừa… rải rác từ ngày 20 Tết cho đến đến thời khắc giao thừa.

Tiếp theo là đến “chánh tết” gồm có mồng một Tết nhà nội, mồng hai Tết nhà ngoại, mồng ba tết Thầy giáo…

Sau đó là đến “hậu tết” với nhiều lễ hội đặc biệt là các trò chơi giải trí. Phụ nữ đi lễ ở đình, chùa; Đàn ông đánh tổ tôm, chơi cờ, đánh bài, đá gà… Nhiều địa phương tổ chức các trò chơi dân gian, các cuộc thi như đua thuyền, thả diều, chọi gà, chọi trâu, đua dê, ngựa...  

Trên “nguyên tắc” thì mồng 7 Tết đã làm lễ hạ nêu, nhưng Tết Nguyên đán dường như chưa kết thúc. Người ta vẫn cho phép nhau ăn chơi đến hết tháng Giêng. Bởi vì đến tháng ba mới “cày vỡ ruộng ra, tháng tư làm mạ mưa sa đầy đồng”. Đồng thời trong tháng giêng đang tiết mùa xuân, cảnh vật tươi tốt, con người thảnh thơi nên người dân đã tận dụng thành một kỳ nghỉ dài, chuẩn bị cho một năm lao động vất vả tiếp theo.  

Biết như thế để hiểu vì sao, người Việt xưa ăn tết và nghỉ tết lâu như vậy.

Đón tết hiện đại nhưng không quá xa rời truyền thống

Xã hội ngày càng phát triển theo chiều hướng tiến lên công nghiệp hóa. Sự phát triển kéo theo nhiều người từ các vùng nông thôn tập trung về các khu đô thị nơi có nhiều khu công nghiệp để làm ăn sinh sống. Mô hình đại gia đình với tam tứ ngũ đồng đường cũng dần mai một, gia đình hạt nhân phát triển… các lễ nghi ngày tết trở nên đơn giản gọn nhẹ hơn.

Thu nhập tăng, đời sống người dân được nâng lên, món ăn ngày tết không còn chiếm lĩnh độc quyền khi tết đến mà hầu như có sẵn quanh năm. Nó khiến cho “ăn” ngày càng không còn là một đặc trưng của tết. Người dân nhất là các bạn trẻ có nhu cầu “chơi tết” hơn “ăn tết”.  

Ngày nay, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu đã và đang tác động mạnh mẽ tới mọi khía cạnh cuộc sống con người. Nước ta cũng không nằm ngoài quỹ đạo chung. Bây giờ, chỉ cần ngồi tại chỗ clik chuột máy tính hay quẹt màn hình smatphone là có nhân viên ship đến tận nhà đủ các món ăn ba miền ngày Tết. Các dịch vụ dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa, cho thuê cây cảnh… với nhiều hạng mục, giá cả phù hợp dễ dàng cho sự lựa chọn của nhiều gia đình.

Điều này hình thành một lối sinh hoạt mới trong ngày tết. Nó đáp ứng nhu cầu chính đáng của người dân. Nhưng cũng làm chạnh lòng không ít những ai còn nặng lòng với tập tục truyền thống trong ngày tết cổ truyền.

Mong rằng, xã hội có phát triển, có thay đổi đến đâu thì mỗi người dân vẫn xem Tết cổ truyền là nét đẹp trong văn hóa tâm linh người Việt. Ngày tết là thời khắc thiêng liêng nhất trong năm để tưởng nhớ tổ tiên, ông bà; gắn kết tình cảm gia đình, dòng tộc, tình làng nghĩa xóm; là dịp để mọi người mở lòng bỏ qua cho nhau những vướng mắc, hiểu lầm, cùng khép lại quá khứ, hướng tới một năm mới tốt đẹp hơn.

Tùy theo hoàn cảnh điều kiện và truyền thống của từng gia đình, mỗi người cần cân nhắc sao để đón “ba ngày tết” vừa văn minh hiện đại nhưng cũng không quá lạnh lùng xa rời truyền thống, cội nguồn.