Sự tái xuất của một tay chơi lớn trên thị trường năng lượng đang làm đảo lộn mọi dự báo về chuỗi cung ứng toàn cầu thời hậu chiến. Ngay khi vòng vây hải quân được tháo dỡ, hàng chục triệu thùng nhiên liệu đã ồ ạt rời các cảng biển vùng Vịnh để hướng tới châu Á, mang theo dòng tiền khổng lồ quay trở lại nền kinh tế đang khát vốn. Chỉ trong vòng hai tuần tính đến ngày 30/6, Iran đã bơm thành công hơn 40 triệu thùng dầu thô ra thị trường quốc tế, theo xác nhận của Trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf.

Trong 2 tháng bị phong toả, Iran không thể bán ra ngoài một thùng dầu nào, Ghalibaf nói trong cuộc phỏng vấn đăng trên kênh Telegram của ông. "Kể từ ngày lệnh phong tỏa được dỡ bỏ, chúng tôi đã xuất khẩu hơn 40 triệu thùng dầu".

Sức bật này đánh dấu bước ngoặt lớn sau gần hai tháng toàn bộ hoạt động giao thương hàng hải của quốc gia này bị tê liệt hoàn toàn. Số liệu thực tế trên biển thậm chí còn ấn tượng hơn khi hệ thống theo dõi tàu biển độc lập nhận định con số xuất khẩu có thể đã chạm mốc 50 triệu thùng, hãng theo dõi tàu dầu TankerTrackers.com cho biết.

Lượng hàng khổng lồ này đang đóng vai trò như một van xả áp quan trọng, giúp các nhà máy lọc dầu tại châu Á tránh được kịch bản thiếu hụt nguyên liệu trầm trọng trong ngắn hạn. Việc hàng chục tàu chở dầu khổng lồ đồng loạt nhổ neo không chỉ giải tỏa lượng tồn kho tích tụ mà còn tái thiết lập luồng vận tải hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Vị thế đàm phán của nhà cung cấp này đang thể hiện rõ nét qua các bản hợp đồng thương mại mới nhất. Dầu thô của Iran hiện đang được giao dịch với mức giá cao hơn khoảng 20% so với thời điểm trước khi xung đột nổ ra. Động thái này trái ngược hoàn toàn với thông lệ trước đây, khi họ thường phải chấp nhận bán rẻ hơn giá tham chiếu quốc tế khoảng 10 đến 15 USD mỗi thùng để bù đắp rủi ro cho người mua, theo phân tích của chuyên gia Gregory Brew thuộc tổ chức tư vấn Eurasia Group.

Khả năng ép giá ngược lại thị trường cho thấy sự tự tin lớn của Tehran vào chất lượng cũng như tính cấp thiết của nguồn cung mà họ đang nắm giữ.

Năng lực định giá mới này xuất phát từ sự chênh lệch cung cầu gay gắt tại khu vực Trung Đông. Trong khi nhiều quốc gia láng giềng vẫn đang chật vật khôi phục cơ sở hạ tầng khai thác, mức xuất khẩu 1,66 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 6 đã biến Iran thành động lực tăng trưởng nguồn cung duy nhất. Dòng chảy ổn định này là yếu tố then chốt góp phần kéo giá dầu tham chiếu toàn cầu giảm gần 40% so với đỉnh điểm, hiện dao động quanh ngưỡng 73 USD mỗi thùng.

Bước đột phá trên thị trường năng lượng là kết quả trực tiếp của những nhượng bộ ngoại giao mang tính chiến lược giữa các cường quốc. Một biên bản ghi nhớ đã được ký kết vào ngày 17/6, chính thức khép lại gần bốn tháng đối đầu căng thẳng và mở lại tuyến hàng hải huyết mạch. Đổi lại việc Mỹ dỡ bỏ vòng vây hải quân, các tàu thuyền thương mại được phép đi qua eo biển Hormuz mà không phải chịu bất kỳ khoản phí nào trong vòng 60 ngày tiếp theo.

Tuy nhiên, quyền kiểm soát tuyến đường biển nhạy cảm này vẫn được duy trì nghiêm ngặt bởi lực lượng tại chỗ của Tehran. Khoảng thời gian 60 ngày này đóng vai trò như một phép thử cho các vòng đàm phán tiếp theo nhằm hướng tới một thỏa thuận hòa bình mang tính dài hạn.

Trước khi khủng hoảng nổ ra, quốc gia này từng duy trì sản lượng xuất khẩu lên tới 2,2 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 2, giữ vững vị thế là nhà sản xuất lớn thứ ba trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), theo số liệu của hãng phân tích Kpler. Khả năng khôi phục mốc sản lượng này sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào tiến trình đàm phán trong hai tháng tới.

Dù nguồn cung đang dồi dào trở lại, rủi ro tiềm ẩn vẫn phủ bóng lên cấu trúc chi phí của thị trường năng lượng. Hạn chót 60 ngày cho hoạt động quá cảnh tự do đồng nghĩa với việc rủi ro địa chính trị vẫn hiện hữu, khiến chi phí bảo hiểm hàng hải quốc tế tiếp tục neo ở mức cao. Điều này tạo ra một nghịch lý trên thị trường, khi khối lượng hàng hóa dồi dào không đi kèm với sự hạ nhiệt đồng bộ của chuỗi cung ứng vận tải.

Đối với Việt Nam và các quốc gia nhập khẩu năng lượng khu vực châu Á, sự trở lại của dòng dầu mỏ từ Trung Đông mang lại tác động đa chiều. Một mặt, khối lượng 40 triệu thùng giúp đa dạng hóa rủi ro đứt gãy và bảo đảm an ninh năng lượng trong mùa cao điểm. Mặt khác, mức giá chênh lệch dương 20% cùng chi phí vận tải cao đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp lọc hóa dầu nội địa chưa thể tận hưởng lợi ích giảm giá nguyên liệu ngay lập tức, đòi hỏi những chiến lược phòng vệ giá cẩn trọng hơn trong các quý tiếp theo.