Cuối tháng 3, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. đã phải ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia khi giá xăng nội địa tăng vọt tới 40% kể từ khi xung đột nổ ra. Tại một số nền kinh tế Đông Nam Á khác, các chính phủ buộc phải áp dụng tuần làm việc 4 ngày để tiết kiệm điện, phân phối dầu diesel theo định mức khắt khe và vội vã khởi động lại các nhà máy điện than lỗi thời.

Những biện pháp cực đoan này là hệ quả trực tiếp từ việc eo biển Hormuz bị phong tỏa suốt 4 tháng. Khoảng 1,15 tỷ thùng dầu thương mại đã bị chặn lại trước cửa ngõ Vịnh Ba Tư, gây ra cú sốc tồi tệ nhất cho thị trường hàng hóa kể từ đầu thập kỷ.

Sự gián đoạn nguồn cung đột ngột này không chỉ dừng lại ở các bảng điện tử nhảy số của giới giao dịch tài chính. Chi phí vận tải biển tăng phi mã do các đội tàu thương mại phải đổi hướng tuyến đường đã ngấm sâu vào giá thành cấu tạo của mọi loại hàng hóa thiết yếu. Hệ quả là hóa đơn sinh hoạt hàng ngày của hàng trăm triệu hộ gia đình tại châu Á bị đội lên đáng kể, làm cạn kiệt thu nhập khả dụng và đe dọa trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế của toàn khu vực.

Huyệt đạo hàng hải

Eo biển Hormuz vốn là tuyến đường trung chuyển của gần 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Khi căng thẳng quân sự giữa Washington và Tehran leo thang, tuyến hải trình huyết mạch này gần như tê liệt đối với các siêu tàu chở dầu xuất phát từ các quốc gia đồng minh của Mỹ. Trái ngược với tình cảnh các nhà sản xuất vùng Vịnh bị kìm chân, những tàu chở dầu thô của Iran vẫn tiếp tục được bơm hàng tại cảng đảo Kharg và nhổ neo rời vịnh Ba Tư một cách trơn tru.

Quốc gia này vẫn duy trì đều đặn mức xuất khẩu khoảng 1,6 triệu thùng mỗi ngày ngay trong giai đoạn giao tranh đỉnh điểm, mang lại nguồn doanh thu khổng lồ. Quốc hội Iran thậm chí còn soạn thảo một dự luật nhằm thu phí bảo kê an ninh đối với các tàu thương mại nước ngoài muốn đi qua eo biển này an toàn. Sự chênh lệch trong lưu thông hàng hải này đã biến Vịnh Ba Tư thành một nút thắt cổ chai địa chính trị hết sức phức tạp.

Mọi nỗ lực nhằm tái lập chuỗi cung ứng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG - Liquefied Natural Gas) ổn định giữa Trung Đông và các khách hàng châu Á đều phải đối mặt với rủi ro đình trệ khôn lường. Các nhà máy lọc hóa dầu từ Nhật Bản, Hàn Quốc đến Ấn Độ phải chật vật chạy đua tìm kiếm nguồn cung thay thế từ các châu lục khác với mức phí bảo hiểm rủi ro bị đẩy lên mức cao ngất ngưởng.

Tín hiệu hạ nhiệt và độ trễ thị trường

Sự kiện Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn sơ bộ vào giữa tháng 6 đã lập tức giải phóng hoàn toàn tuyến hàng hải chiến lược này. Bản thỏa thuận kéo dài 60 ngày, được đàm phán dưới sự trung gian của chính phủ Pakistan, mang màu sắc của một sự nhượng bộ kinh tế mang tính thực dụng hơn là một nền tảng hòa bình bền vững.

Tuy nhiên, thị trường ngay lập tức phản ứng tích cực. Chỉ trong vài giờ đầu tiên sau khi thông báo được phát đi, giá dầu thô Brent giao sau lập tức lao dốc hơn 7% , theo Bloomberg. Làn sóng lạc quan nhanh chóng lan tỏa khắp các thị trường tài chính châu Á, cung cấp một lượng oxy khổng lồ cho giới đầu tư trong phiên giao dịch đầu tuần.

Đà tăng rực rỡ nhất được ghi nhận ở thị trường chứng khoán Nhật Bản, nơi chỉ số Nikkei 225 tăng vọt tới 5,5% để vươn lên mốc 69.657 điểm. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hàn thử biểu của nền kinh tế Nhật Bản vượt qua ngưỡng 69.000 điểm. Chỉ số Topix cũng ghi nhận mức tăng 3,8% trong bối cảnh giới doanh nghiệp tin rằng áp lực lạm phát năng lượng bóp nghẹt lợi nhuận sẽ sớm được xoa dịu.

Dù những con tàu chở dầu khổng lồ đã bắt đầu nối đuôi nhau rời eo biển Hormuz, việc kỳ vọng giá nhiên liệu bán lẻ giảm sốc ngay lập tức là một tính toán sai lầm. Chuyên gia phân tích năng lượng Gupta nhận định rằng thị trường cần hiểu rõ việc ký thỏa thuận mới chỉ là bước khởi đầu, và kỳ vọng giá dầu giảm mạnh trong ngắn hạn là hoàn toàn phi thực tế.

Sự vận hành của chuỗi cung ứng dầu mỏ toàn cầu đòi hỏi một khoảng thời gian trễ nhất định. Phải mất vài tuần để dầu thô di chuyển từ Trung Đông đến các cảng châu Á, và cần thêm nhiều tuần nữa để các nhà máy lọc dầu xử lý thành xăng thành phẩm trước khi phân phối đến trạm bơm. Bên cạnh đó, giá dầu Brent hiện vẫn đang neo ở mức cao trên ngưỡng 93 USD một thùng do giới giao dịch nhận thức rõ sự mong manh của lệnh ngừng bắn.

Những nỗ lực đàm phán nhằm kéo dài thời gian đình chiến hiện vẫn chưa cho thấy dấu hiệu đột phá thực chất nào. Nếu các cuộc thảo luận sụp đổ sau 60 ngày, tuyến hàng hải có thể bị đóng sập trở lại và châu Á sẽ lại rơi vào kịch bản thiếu hụt năng lượng còn khốc liệt hơn giai đoạn đầu năm.

Chiến lược phòng ngự

Cú sốc 4 tháng qua đã phơi bày hệ thống kinh tế thiếu sức đề kháng của nhiều quốc gia châu Á. Việc phụ thuộc rủi ro vào một tuyến hàng hải duy nhất buộc một số chính phủ phải vội vã đưa ra các giải pháp tình thế như hạn chế xuất khẩu dầu thô nội địa và bắt buộc pha trộn thêm nhiên liệu sinh học.

Đối với các nhà hoạch định chính sách nước ta, đây là bài học mang tính cảnh báo sâu sắc về an ninh năng lượng quốc gia. Khi cơ cấu giá xăng dầu trong nước được tính toán dựa trên diễn biến của thị trường khu vực và thế giới, mọi xung đột tại Vịnh Ba Tư đều có thể lập tức chuyển hóa thành lạm phát chi phí đẩy. Cơn khát dầu của châu Á minh chứng cho thấy việc duy trì sức chứa dự trữ xăng dầu quốc gia mỏng sẽ để lại những rủi ro vĩ mô rất lớn một khi nguồn cung bên ngoài đứt gãy.

Việc đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu giờ đây không chỉ dừng lại ở các chiến lược mua bán trên giấy. Đây là thời điểm bắt buộc phải xem xét tăng tốc đầu tư vào hệ thống kho cảng ngoại quan dự trữ quy mô lớn và mở rộng danh mục đối tác xuất khẩu năng lượng vượt ra ngoài ranh giới Trung Đông. Chỉ khi xây dựng được bộ đệm năng lượng đủ dày dặn, các guồng máy sản xuất nội địa mới có thể đứng vững và duy trì năng lực cạnh tranh trước những đợt rung lắc địa chính trị khó lường.