15 năm trước, trước khi thành lập công ty kinh doanh sầu riêng, loại trái cây nặng mùi nhất thế giới, Eric Chan đã có công việc làm lập trình viên cho vệ tinh và robot, với mức lương khá cao. Gia đình và bạn bè của ông đã rất bối rối khi nghe tin Eric quyết định thay đổi nghề nghiệp. Thế nhưng, đó là một quyết định rất sáng suốt.

Sầu riêng từ lâu đã là một loại trái cây rất được yêu thích trong văn hóa ẩm thực Đông Nam Á, nơi chúng được trồng rộng rãi. Khi ông Chan bắt đầu khởi nghiệp ở quê hương Malaysia, sầu riêng có giá rất rẻ và thường được bán sau những chiếc xe tải ven đường. 

Nhưng nay, Trung Quốc bỗng dưng “thèm” sầu riêng hơn bao giờ hết.

Năm ngoái, xuất khẩu sầu riêng từ Đông Nam Á sang Trung Quốc đạt mức 6,7 tỷ USD, tăng gấp 12 lần so với 550 triệu USD của năm 2017. Theo dữ liệu của Liên Hợp Quốc, Trung Quốc mua gần như toàn bộ sầu riêng xuất khẩu trên thế giới. Nước xuất khẩu lớn nhất cho đến nay là Thái Lan, với Malaysia và Việt Nam đuổi theo đằng sau.

Ngày nay, ngành kinh doanh này đang tăng chóng vánh. Một công ty sầu riêng Thái Lan đang lên kế hoạch phát hành cổ phiếu lên thị trường chứng khoán trong năm nay, và một số nông dân trồng sầu riêng đã trở thành triệu phú. 

Ông Chen là một trong số đó. Bảy năm trước, ông đã bán cổ phần của công ty chuyên sản xuất sầu riêng xay nhuyễn được ứng dụng trong chế biến bánh quy, kem và thậm chí cả pizza, với giá trị tương đương 4,5 triệu USD, gấp gần 50 lần khoản đầu tư ban đầu của ông. 

“Nay ai cũng đều kiếm được nhiều tiền,” ông Chan nói, ám chỉ những người nông dân trồng sầu riêng, trước kia nghèo khó, ở Raub, một thành phố nhỏ cách Kuala Lumpur, thủ đô Malaysia, 90 phút đi xe. “Họ xây lại nhà từ gỗ thành gạch. Và họ có đủ khả năng để gửi con đi học đại học ở nước ngoài.”

Nông dân tại các vườn sầu riêng ở Đông Nam Á cho biết họ chưa bao giờ chứng kiến làn sóng tiêu thụ nào giống như “cơn thèm” từ Trung Quốc. 

Hiện tượng gia tăng xuất khẩu sầu riêng này là điển hình cho sức mạnh tiêu thụ của thị trường Trung Quốc trên nền kinh tế toàn cầu, mặc dù nếu nhìn theo các thước đo khác, nền kinh tế Trung Hoa đại lục đang gặp khó khăn. Khi Trung Quốc, một quốc gia đang ngày càng trở nên giàu có với 1,4 tỷ dân, trở nên thích thú với một loại mặt hàng, toàn bộ khu vực châu Á sẽ được định hình lại để đáp ứng nhu cầu.

Tại Việt Nam, truyền thông đưa tin vào tháng trước rằng nông dân đang chặt bỏ cây cà phê để nhường chỗ cho sầu riêng. Diện tích vườn sầu riêng ở Thái Lan đã tăng gấp đôi trong thập kỷ qua. Ở Malaysia, rừng rậm trên những ngọn đồi bên ngoài Raub đang bị san bằng để nhường chỗ cho những đồn điền phục vụ cho cơn thèm loại trái cây này của người Trung Quốc.

Mohamad Sabu, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Malaysia cho biết: “Tôi nghĩ sầu riêng sẽ là bùng nổ kinh tế mới cho Malaysia”.

Với quá nhiều tiền tham dự, cuộc chạy đua trồng thêm cây sầu riêng đã và đang gây ra căng thẳng. Tranh chấp đất đai nổ ra ở vườn sầu riêng. Một số vườn cây ven đường được bao quanh bởi những cuộn dây thép gai. "Hái trộm sẽ bị truy tố,” một tấm biển bên ngoài một vườn cây ăn quả ở Raub viết, kèm theo hình vẽ còng tay.

Trung Quốc không chỉ là người mua. Vốn đầu tư của nước này đã chảy vào hoạt động kinh doanh hậu cần và đóng gói sầu riêng tại Thái Lan. Theo Aat Pisanwanich, một chuyên gia Thái Lan về thương mại quốc tế, các chủ đầu tư Trung Quốc hiện đã kiểm soát khoảng 70% hoạt động kinh doanh bán sỉ và hậu cần cho ngành sầu riêng. Ông cho biết tại một cuộc họp báo vào tháng 5 rằng các công ty bán sỉ sầu riêng của Thái Lan có thể “biến mất trong tương lai gần”.

Sầu riêng đang được ví von như là loại trái cây ngang bằng với nấm truffle: sở hữu ngôi vị là trái cây đắt nhất hành tinh. Tùy thuộc vào giống, một quả sầu riêng có thể được bán với giá từ 10 USD đến hàng trăm USD.

Nhưng nhu cầu của Trung Quốc, vốn đã đẩy giá lên gấp 15 lần trong thập kỷ qua, đã khiến người tiêu dùng Đông Nam Á bất bình, nhiều người nhận thấy sầu riêng đang chuyển từ một loại trái cây dồi dào mọc hoang khắp nơi và trong vườn cây ăn quả của làng, nay trở thành một mặt hàng xa xỉ dành cho xuất khẩu.

Các quốc gia đang xuất khẩu sầu riêng, xem loại trái này là một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của họ, đặc biệt là ở Malaysia, nơi sầu riêng là biểu tượng quốc gia thống nhất giữa nhiều dân tộc. Hishamuddin Rais, đạo diễn phim và nhà hoạt động chính trị người Malaysia, cho biết: “Thần thánh đã ban cho chúng tôi sầu riêng”.

Một người thường khó có thể ăn hết cả một quả sầu riêng, nên việc ăn sầu riêng được xem là một sự kiện xã hội ở Đông Nam Á. Hành động mở một quả sầu riêng, đòi hỏi một con dao rựa sắc bén, mang lại cảm giác như lễ hội và gắn kết bạn bè lại với nhau như là đang chia sẻ một chai rượu ngon ở các nền văn hóa khác.

Ông Hishamuddin cho biết về cách nói thông dụng trong văn hóa Malaysia: một người không thích sầu riêng là một thảm kịch. Loại trái cây này thậm chí còn được đưa vào từ vựng tài chính của quốc gia này: “durian runtuh”, một thuật ngữ mô tả vận may bất ngờ khi gặp phải quả sầu riêng rơi xuống, tương tự “Như bắt được vàng” của nước ta.