Bài 1: 'China plus one'

Dồi dào vốn đầu tư
Việt Nam đã thu vào 22,4 tỷ đô la vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong 2022, một mức tăng 13,5% so với cùng kỳ năm trước đó - theo dữ liệu Chính phủ. Tuy FDI giảm nhẹ trong năm tháng đầu, các nhà đầu tư cũng như các chuyên gia phân tích và quan chức Chính phủ cho biết nhu cầu vẫn ở mức rất cao.

Việt Nam đã thu hút được 962 dự án FDI mới chỉ trong 5 tháng đầu của 2023, cao hơn con số 578 của cùng kỳ năm ngoái.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Việt Nam Hồ Đức Phớc, trả lời phỏng vấn tờ Financial Times, cho biết hạ tầng cơ sở quốc gia đang được “cải tiến tốt hơn và hiện đại hơn”, cùng lúc nhấn mạnh điểm mạnh cho các nhà đầu tư: chi phí lao động thấp.

“Chúng tôi có một nguồn lao động dồi dào với chi phí thấp, và sẽ giữ mức thấp trong một thời gian dài” - ông Hồ Đức Phớc cho biết.

Thử thách mới
Nhưng một số nhà đầu tư nhận thấy thị trường tuyển dụng đang bị thắt chặt. Giám đốc Koen Soenens của Deep C chỉ vào ví dụ điển hình Pegatron, một trong những nhà cung cấp linh kiện lớn nhất cho Apple, vốn bắt đầu sản xuất tại Hải Phòng vào 2021. Đến cuối năm 2024, nhà sản xuất Đài Loan này hy vọng họ sẽ có thể thuê 20.000 công nhân làm việc trong tổ hợp Deep C.

“Nguồn lao động mà họ tuyển dụng sẽ là từ ngoài thành phố, nhờ có đầu tư nhà ở tập thể cho công nhân” - Soenens nói.

Cách Hải Phòng 150km, tại Tổ hợp Công nghiệp Thanh Oai, Hà Nội, hãng công nghệ y tế B. Braun đang có kế hoạch xây dựng một khu nhà ở cho 1.100 công nhân của họ, với kế hoạch tăng số công nhân lên gấp đôi trong vòng 5 năm tới.

Thị trường lao động đang trở nên nóng dần tại Việt Nam. Giám đốc điều hành B. Braun tại Việt Nam, Torben Minko, cho biết: “Lao động trình độ cao đang ngày càng trở nên khan hiếm, bởi tất cả các công ty đều có nhu cầu”.

Lao động trình độ cao có thu nhập cao hơn rất nhiều so với mức thu nhập bình quân tại Việt Nam, vốn ở mức khoảng 4,68 triệu đồng. Trần Khánh Ly, nhà phát triển kinh doanh 24 tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết thu nhập bình quân của bạn bè đồng trang lứa ở khoảng 15 đến 18 triệu đồng/ tháng.

Các nhà đầu tư mới cũng nhanh chóng bị “nghiền dưới guồng xe pháp lý”. Hệ thống chính quyền phi tập trung, đòi hỏi nhiều công đoạn phê duyệt khiến các doanh nghiệp gặp cản trở trong việc mở rộng cơ sở sản xuất và kinh doanh.

Jean-Jacques Bouflet, Phó chủ tịch Phòng Thương mại châu Âu tại Việt Nam, cho biết: “Thời gian chờ đợi và mức độ phức tạp của thủ tục là một vấn đề lớn”. Ông chỉ ra sự thiếu vắng của một cơ quan trung tâm là lý do chính làm chậm tiến độ từ cấp giấy phép lao động cho đến nhập tấm pin năng lượng mặt trời.

Điểm yếu

Ở mặt khác, trong quá trình phát triển, Việt Nam vẫn đang có mối quan hệ kinh tế gắn bó với Trung Quốc. Tại khu vực Đồng bằng sông Châu Giang, nơi các tổ hợp sản xuất công nghiệp như Deep C tọa lạc, nguyên liệu từ Trung Quốc có thể dễ dàng vận chuyển từ Trung Hoa đại lục chỉ trong “12 tiếng đồng hồ” bằng xe tải.

Điều này để lộ điểm yếu cho chuỗi cung ứng tại Việt Nam - theo chuyên gia kinh tế Brian Lee Shun Rong, thuộc Maybank, Singapore. Ông đặt ra câu hỏi: “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu nhập khẩu từ Trung Quốc bị gián đoạn?”.

Michael Kokalari, Chuyên gia kinh tế trưởng của VinaCapital nói: “Đây là ‘gót chân Achilles’ của chúng ta”. Và là một vấn đề vô cùng lớn cho những hãng muốn di chuyển toàn bộ chuỗi sản xuất của họ vào Việt Nam, như Samsung và LG.

Một giải pháp cho các nhà đầu tư lớn muốn đặt nền móng tại Việt Nam là góp phần cải thiện toàn bộ môi trường chuỗi cung ứng. Samsung, hãng có đến 6 nhà máy lớn tại Việt Nam, cũng như nhiều trung tâm nghiên cứu và phát triển, cho biết từ năm 2015, hãng này đã làm việc với 400 công ty Việt Nam để giúp họ cải thiện chất lượng sản phẩm.

Một giải pháp khác cho các doanh nghiệp nước ngoài là cùng nhau hợp tác di chuyển chuỗi cung ứng. Deep C chỉ ra một ví dụ là hãng Pyeong Hwa Automotive, mang cơ sở sản xuất của họ cùng ba hãng khác vào Hải Phòng hồi năm 2019.

Dù có bất kỳ hoài nghi nào về lao động, cơ sở hạ tầng hay bất kỳ vấn đề nào khác, xu hướng “China plus one” (Trung Quốc cộng một) sẽ không sớm dừng lại. “Cửa mở là họ sẽ vào” - ông Soenens của Deep C nói.