Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) ngày càng được nhận diện rộng rãi trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, nhận thức của cộng đồng vẫn còn nhiều định kiến và thiếu thấu cảm đối với người tự kỷ cũng như gia đình của họ. Nhiều câu chuyện cá nhân bị bỏ quên, những cảm xúc bị gói kín, thế giới nội tâm khác biệt của người tự kỷ chưa được hiểu đúng, được đồng hành.

Khởi tạo không gian đối thoại giữa nghệ sĩ, gia đình, chuyên gia và cộng đồng, dự án nghệ thuật và giáo dục đặc biệt Spectrum Of Silence là cầu nối mang ngôn ngữ tạo hình để điền vào khoảng trống, nâng cao nhận thức, khuyến khích sự đồng hành, thấu hiểu, tôn trọng sự khác biệt đối với người rối loạn phổ tự kỉ.

Thông qua ngôn ngữ nhiếp ảnh, người xem được thấy trẻ rối loạn phổ tự kỷ là “em được quyền đặc biệt”. Trẻ tự kỷ không nhìn thế giới như người bình thường nhìn, không nghe như người bình thường nghe, không phản ứng như người bình thường phản ứng. Thế giới nội tâm người tự kỷ vận hành như một biểu đồ vô cực: ánh sáng có thể vang thành âm thanh, âm thanh co lại thành hình khối, cảm xúc thắt lại thành quang phổ sắc màu.

Sự phong phú ấy chính là quang phổ đa dạng trong tính toàn thiện của con người. Một ánh nhìn lơ đãng không phải sự xa cách, mà là một hành trình nội tâm đang mở ra. Một gương mặt không biểu lộ cảm xúc không có nghĩa là không cảm, mà là tồn tại theo một hình thức khác, một nhịp độ khác.

Nếu ảnh chân dung tĩnh của nhiếp ảnh gia Tang Tang khơi dậy cảm xúc tập trung qua ánh mắt, sự lúng túng của trẻ tự kỷ – những biểu đạt các em khó có thể bộc lộ bằng lời. Nhiếp ảnh kể chuyện của nhiếp ảnh gia Hải Thanh (bộ ảnh Touch) và Nguyễn Thanh Huế (The Moment) theo chân các nhân vật trong sinh hoạt hằng ngày để lột tả khoảnh khắc và chạm vào sự thấu hiểu của người xem thấy sự cố gắng, nỗ lực phi thường và nên thơ của trẻ tự kỷ trong tương tác, can thiệp giáo dục đặc biệt và với thế giới bên ngoài. Nhiếp ảnh trừu tượng của Nguyễn Ngọc Hải diễn đạt những phản chiếu lặng thầm và tinh tế trường quá tải giác quan, cô lập và thuần khiết mà người tự kỷ trải nghiệm.

Điêu khắc khác hơn. Từ tác hình “Phổ Thinh Lặng” của Lập Phương, người xem như “nghe” qua độ căng của hình thể, sự mềm – cứng của vật liệu, đường cong tinh tế, khoảng trống đầy lời. Khối đá, khối gỗ, hay kim loại không phát ra tiếng, nhưng phát ra âm thanh qua ánh nhìn.

Mỗi bức ảnh hay một hình khối như lời kể xuyên suốt, thắt-mở, khơi-gợi người xem cảm nhận, đặt câu hỏi trong trải nghiệm cảm xúc và nhân tính. Không có một ngôn ngữ duy nhất để biểu đạt con người; mỗi cá nhân là một hệ thống ký hiệu riêng. Hiểu người tự kỷ không phải để “điều chỉnh” họ trở nên bình thường, mà để mở rộng chính chúng ta. Mở rộng trái tim và giới hạn hiểu biết về khái niệm “bình thường”, mở rộng về bản chất con người, tính đa dạng thần kinh (neurodiversity), đa dạng tồn tại.

Quyền đặc biệt của người tự kỷ không nằm ở sự ưu tiên hơn người khác, mà ở quyền được nhìn thấy – được lắng nghe – và được tôn trọng sự khác biệt, được nhận thức như là lợi thế, năng lực và cách cảm nhận thế giới riêng.