Thành phố tổ chức trận chung kết World Cup vừa thừa nhận rằng cơn sốt du lịch mà giới khách sạn nơi đây kỳ vọng có thể sẽ không bao giờ đến. Hiệp hội Khách sạn New York đã cắt giảm 60% dự báo doanh thu đặt phòng liên quan đến giải đấu, xuống chỉ còn khoảng 60 triệu USD. Chủ tịch hiệp hội Vijay Dandapani gọi đó là "một sự thất vọng - không còn từ nào khác".

New York không phải ngoại lệ. Theo Hiệp hội Khách sạn và Nhà nghỉ Hoa Kỳ (AHLA - American Hotel and Lodging Association), 80% khách sạn tại 11 thành phố đăng cai trên đất Mỹ đang có lượng đặt phòng thấp hơn dự kiến. Hãng phân tích CoStar cho thấy lượng đặt phòng trung bình chỉ tăng 0,5% so với cùng kỳ năm ngoái, gần như không đáng kể đối với sự kiện thể thao lớn nhất hành tinh.

Nhưng bức tranh lại không đồng đều khắp 16 thành phố đăng cai. Dữ liệu từ Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA - International Air Transport Association) cho thấy lượng đặt vé máy bay tăng mạnh tại Kansas City (8,5%) và Monterrey (7,3%), nhưng giảm 2,2% tại Mexico City và 3,4% tại Guadalajara. Đáng chú ý nhất, lượng đặt vé từ châu Âu đến sân bay New York giảm 15,8% so với cùng kỳ, theo dữ liệu từ hãng phân tích hàng không Cirium. 

Giá vé đắt đỏ, thủ tục visa phức tạp và quy mô giải đấu trải rộng trên ba quốc gia đang khiến không ít cổ động viên quốc tế chọn xem tivi thay vì bay đến Bắc Mỹ.

Lịch sử lặp lại

Hiện tượng du lịch không đạt kỳ vọng không phải là đặc thù của World Cup 2026. Nghiên cứu năm 2022 của bà nhà nghiên cứu Martin Müller, David Gogishvili và Sven Daniel Wolfe về 43 sự kiện thể thao lớn cho thấy khoảng 92% các kỳ World Cup trong bộ dữ liệu của họ ghi nhận thâm hụt tài chính. Từ kết quả này, nhiều báo cáo chính sách sau đó kết luận rằng 12 trong 14 kỳ World Cup, tính từ năm 1966, đã không tự bù đắp được chi phí tổ chức. 

Các nhà kinh tế Robert Baade và Victor Matheson, trong một nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi, ước tính riêng World Cup 1994 tại Mỹ đã tạo ra mức thâm hụt từ 5,5 đến 9,3 tỷ USD so với dự báo ban đầu.

Một lý giải cho hiện tượng lặp lại này đến từ nghiên cứu của Oxford Economics: phần lớn chi tiêu trong dịp World Cup không phải là chi tiêu mới mà chỉ là sự dịch chuyển từ các hoạt động kinh tế khác. Du khách đến xem bóng đá thay thế cho du khách bình thường vốn sẽ né tránh lễ hội đông người; người dân địa phương chi tiền cho vé giải đấu và bia thay vì cho nhà hàng và rạp phim. World Cup không tạo ra thêm tiền cho nền kinh tế địa phương mà phần lớn chỉ chuyển dòng tiền từ chỗ này sang chỗ khác.

Câu hỏi đáng đặt ra không phải là liệu World Cup 2026 sẽ trở thành một thất vọng kinh tế hay không, vì giải đấu mới diễn ra được một tuần. Câu hỏi quan trọng hơn là tại sao cùng một kịch bản cứ lặp đi lặp lại.

Doanh thu một chiều

Có lẽ câu trả lời nằm ở cấu trúc tài chính của giải đấu. FIFA không phải là đối tác kinh tế của các thành phố chủ nhà mà là chủ sở hữu một cỗ máy doanh thu được thiết kế để thu lợi nhuận tập trung trong khi chi phí thì phân tán xuống các địa phương.

Ngân sách chu kỳ 2023-2026 của FIFA ban đầu đặt mục tiêu 11 tỷ USD, sau đó được điều chỉnh lên khoảng 13 tỷ, tăng 72% so với chu kỳ trước. Riêng World Cup 2026 dự kiến mang về cho FIFA khoảng 8,9 tỷ USD từ ba nguồn chính: bản quyền truyền hình (4,3 tỷ), quyền tiếp thị (2,7 tỷ) và vé cùng gói khách sạn cao cấp (3,1 tỷ). Toàn bộ các dòng doanh thu này chảy về Zurich, trụ sở FIFA.

Phía bên kia bảng cân đối là các thành phố đăng cai gánh chi phí an ninh, vận tải, nâng cấp sân vận động và tổ chức lễ hội cổ động viên. Cơ quan Quản lý Tình trạng Khẩn cấp Liên bang (FEMA - Federal Emergency Management Agency) đã phân bổ 625 triệu USD hỗ trợ an ninh cho 11 thành phố đăng cai tại Mỹ, nhưng con số này không đủ bù đắp. Chi phí tổ chức của Toronto tăng từ dự kiến ban đầu 30-45 triệu lên 380 triệu đô la Canada; Vancouver từ 240 triệu lên 624 triệu. Tổng thâm hụt tài chính của các thành phố Mỹ ước tính vượt 250 triệu USD.

Tệ hơn nữa, FIFA còn siết chặt kiểm soát tài chính thông qua hợp đồng đăng cai. Các thành phố chủ nhà không được ký hợp đồng tài trợ với doanh nghiệp địa phương nếu ngành nghề trùng với đối tác của FIFA, nghĩa là một chuỗi nhà hàng địa phương không thể tài trợ cho chính thành phố mình vì McDonald's đã giữ quyền độc quyền cung cấp toàn giải. Theo khảo sát của Viện Angus Reid, khoảng 80% cư dân Toronto và Vancouver cho rằng lợi ích từ giải đấu chủ yếu chảy về FIFA, nhà tài trợ và các tập đoàn lớn, không phải về cộng đồng địa phương.

Trường hợp Mexico là minh chứng rõ nhất cho sự bất đối xứng này. Ủy viên Liên đoàn Bóng đá Mexico Mikel Arriola công bố tổng vốn đầu tư hạ tầng cho ba thành phố đăng cai là khoảng 12 tỷ USD, trong khi lợi ích kinh tế dự kiến chỉ đạt 3 tỷ. Khi chính ban tổ chức thừa nhận tỷ lệ chi phí gấp bốn lần lợi nhuận kỳ vọng, đó không còn là nhận định của giới phê bình mà là dữ liệu từ phía bên trong.

Nghịch lý khách sạn

Ngay trong nội bộ các thành phố đăng cai, lợi ích kinh tế cũng phân bổ không đồng đều. Trong khi 80% khách sạn truyền thống báo lượng đặt phòng dưới kỳ vọng, dữ liệu từ hãng phân tích độc lập AirDNA cho thấy lượng đặt chỗ lưu trú ngắn hạn (như AirBnB) tăng 15% trong tháng 6 và 17% trong tháng 7 trên toàn nước Mỹ. Giá trị kinh tế không biến mất mà đang chuyển dịch từ ngành khách sạn truyền thống sang các dịch vụ công nghệ.

Sự dịch chuyển này cho thấy ngay cả khái niệm "lợi ích cho nền kinh tế địa phương" cũng cần được phân tích kỹ hơn. Doanh thu của một dịch vụ có trụ sở tại San Francisco từ việc cho thuê phòng ở Houston không tương đương với doanh thu của một khách sạn gia đình tại chính Houston. Mô hình phân phối giá trị trong các sự kiện thể thao lớn đang thay đổi, và World Cup 2026 là phép thử rõ ràng nhất cho xu hướng đó.

World Cup 2026 là giải đấu lớn nhất trong lịch sử FIFA với 48 đội tuyển, 104 trận đấu tại 16 thành phố thuộc ba quốc gia. Dữ liệu tuần đầu tiên chưa đủ để kết luận, nhưng những tín hiệu ban đầu đang lặp lại mô hình mà giới kinh tế học thể thao đã ghi nhận suốt nhiều thập kỷ: Trong khi ban tổ chức nắm quyền thương mại thu về doanh thu kỷ lục, thì các thành phố đăng cai giải đấu lại phải gánh chịu chi phí leo thang. 

Câu hỏi không còn là World Cup mang lại bao nhiêu tiền, mà là mang lại cho ai.