Ngày 30/4/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Special 301 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Lần đầu tiên sau 13 năm, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC), mức cảnh báo cao nhất về bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Báo cáo nêu một trong những nguyên nhân chính: theo phản ánh của các bên liên quan, Việt Nam có tỷ lệ vi phạm bản quyền trực tuyến cao nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Chưa đầy một tháng sau, ngày 29/5/2026, USTR khởi động cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974.

Thiệt hại lan từ túi tiền tác giả đến hàng xuất khẩu

Năm 2025, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) thu 424,3 tỷ đồng tiền bản quyền. Gần 269 tỷ đồng trong số đó được phân phối cho 7.207 tác giả ủy quyền. Nếu tính bình quân, mỗi người nhận chưa tới 40 triệu đồng một năm. Trong khi đó, số vụ kiện VCPMC phải theo đuổi trong năm 2024 lên tới 79 vụ, gần gấp đôi năm trước.

Ngay cả những sân khấu lớn cũng chưa chắc đã sòng phẳng. Tại lễ tổng kết của VCPMC tháng 1/2026, ông Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc VCPMC cho biết: “Có những chương trình biểu diễn rất lớn cũng không thiện chí chi trả tiền tác quyền âm nhạc cho các tác giả”.

Mới đây, đường dây vận hành hơn 100 website phim lậu bị Bộ Công an triệt phá vào tháng 7/2026 đã thu lợi bất chính hơn 308 tỷ đồng sau khoảng sáu năm hoạt động; bảy bị can bị khởi tố. Chỉ một nhóm đăng lậu hơn 26.000 bộ phim đã bỏ túi số tiền tương đương gần ba phần tư tổng doanh thu tác quyền mà VCPMC thu được trong cả năm 2025.

Câu chuyện không mới. Fmovies, hệ thống có gần 50.000 phim lậu và hơn 6,7 tỷ lượt truy cập chỉ trong nửa đầu năm 2024, từng được Liên minh Sáng tạo và Giải trí (ACE) gọi là hệ thống phim lậu lớn nhất thế giới. Công an Hà Nội đã khởi tố hai bị can vào tháng 11/2024. Ngành xuất bản cũng chịu tổn thất nặng nề: riêng First News - Trí Việt thống kê hơn 1.000 đầu sách bị in lậu, với thiệt hại do doanh nghiệp ước tính lên tới hàng trăm tỷ đồng.

Đến lúc này, cái giá không còn được tính riêng cho từng ngành. Nếu kết luận điều tra Mục 301 bất lợi, Mỹ có thể áp thêm các biện pháp thuế quan. Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Mỹ năm 2025 đạt gần 152 tỷ USD, tương đương khoảng 30% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Tiền lệ cho thấy cả rủi ro lẫn dư địa đàm phán. Sau cuộc điều tra tương tự về sở hữu trí tuệ, Mỹ đã áp thuế 7,5-25% lên khoảng 370 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc từ năm 2018. Trái lại, hai cuộc điều tra Mục 301 đối với Việt Nam năm 2020, liên quan đến gỗ và chính sách tiền tệ, đều khép lại bằng thỏa thuận mà không dẫn tới áp thuế. Theo tiến trình được công bố, cuộc điều tra hiện nay dự kiến kéo dài sáu tháng và có thể gia hạn tối đa chín tháng.

Luật mới siết trách nhiệm của nền tảng trung gian

Nỗ lực ứng phó đã có một “xương sống” pháp lý mới. Từ ngày 1/4/2026, Luật số 131/2025/QH15 có hiệu lực, sửa đổi Điều 198b theo hướng mở rộng trách nhiệm pháp lý về sở hữu trí tuệ đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số. Mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, nền tảng chia sẻ video phải triển khai các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và xử lý nội dung vi phạm theo quy định, thay vì đứng ngoài với vai trò thuần túy trung gian.

Bài toán một quán cà phê có thể bị nhiều đơn vị cùng yêu cầu trả tiền cho một bài hát, vốn gây tranh cãi nhiều năm, cũng đang được tháo gỡ. Nghị định 134/2026/NĐ-CP yêu cầu tổ chức đại diện quyền công khai danh mục tác phẩm và phạm vi được ủy quyền; đồng thời bổ sung, điều chỉnh biểu mức tiền bản quyền áp dụng trong trường hợp các bên không đạt được thỏa thuận.

Chế tài cũng được nâng lên. Theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP, mức phạt tối đa đối với vi phạm hành chính về quyền tác giả là 250 triệu đồng với cá nhân và 500 triệu đồng với tổ chức. Khi hành vi vượt ngưỡng xử lý hình sự, Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định cá nhân có thể bị phạt tới 1 tỷ đồng hoặc phạt tù đến ba năm; pháp nhân thương mại có thể bị phạt tới 3 tỷ đồng và đình chỉ hoạt động đến hai năm.

“Không có vùng cấm, không có ngoại lệ”

Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm toàn quốc từ ngày 7 đến 30/5 theo tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Bộ Công an được giao tập trung triệt phá các website vi phạm có lượng truy cập lớn; các lực lượng thanh tra, kiểm tra phải phấn đấu tăng ít nhất 20% số vụ xử lý so với cùng kỳ.

Kết quả vượt xa chỉ tiêu. Theo số liệu tại hội nghị sơ kết ngày 2/6/2026, cơ quan chức năng đã ngăn chặn truy cập 1.073 website vi phạm, gồm các trang phim, truyện, truyền hình trái phép và website bán hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp; đồng thời khởi tố 44 vụ án liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. So với tháng 5/2025, số vụ xử lý tăng 370,6%, tiền xử phạt tăng 314,8%. Nhiều đường dây lớn bị triệt phá, trong đó có các website phát sóng bóng đá trái phép CakhiaTV và Rakhoi TV.

Không đợi đến khi bị xử lý, nhiều website lậu có lượng truy cập lớn đã tự đóng cửa ngay trước và trong đợt cao điểm.

Chặn và phạt chưa đủ, phải xây được thị trường

Một con số cho thấy chặn và phạt chưa thể là lời giải cuối cùng: theo khảo sát của Liên minh chống vi phạm bản quyền (CAP), 71% người Việt được hỏi sẵn sàng trả phí cho nội dung hợp pháp nếu các nguồn lậu bị chặn. Thị trường không thiếu người mua, chỉ thiếu nơi bán đủ thuận tiện.

Hạ tầng cho “nơi bán” ấy đang được đặt móng. Ngày 9/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số. Văn bản quy định việc hình thành Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia và các nền tảng dùng chung; kho dữ liệu được kết nối với sàn giao dịch dữ liệu, sàn giao dịch bản quyền số và tài sản số. Cùng với đó, bốn thủ tục hành chính về quyền tác giả được bãi bỏ và 12 thủ tục khác được đơn giản hóa theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP.

Muốn mua bán tác quyền như một loại tài sản, trước hết phải trả lời được ba câu hỏi: tác phẩm nào, thuộc về ai và đang được khai thác ở đâu. Đó là phần việc của định danh tác phẩm, hạ tầng dữ liệu và các công cụ rà quét vi phạm trên không gian số.

Ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Công nghệ DipNET, cho rằng hàng rào pháp lý và hạ tầng dữ liệu chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi từng tác phẩm được định danh, công bố ngay từ thời điểm ra đời, tương tự một thửa đất phải có giấy chứng nhận trước khi được đưa vào giao dịch.

“Trong kỷ nguyên số, hàng hóa có thể mua bán trực tuyến trong vài phút, vậy tại sao tác quyền lại không thể? Điều đầu tiên là định danh và công bố tác phẩm, tạo cho mỗi tài sản trí tuệ một cuốn ‘sổ đỏ’”, ông Tuấn nói.

Công điện 38 cũng yêu cầu sau ngày 30/5, các bộ, cơ quan và địa phương tiếp tục rà soát, xử lý vi phạm thường xuyên, liên tục. Đích đến đã được Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định: đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP. Mục tiêu ấy chỉ có thể đạt được trên nền một thị trường nơi sản phẩm sáng tạo được định danh, giao dịch minh bạch và trả tiền đúng giá trị.