Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đang dẫn đầu các ngân hàng trung ương thế giới trong công cuộc “thắt lưng buộc bụng” để chống lạm phát, với biện pháp tăng lãi suất cao nhất từ năm 2006 đến nay. Sự kiện này làm dấy lên các bình luận từ nhiều đảng phái của Mỹ về Chủ tịch Fed Jerome “Jay” Powell, nhất là về sự ngưỡng mộ của ông với người tiền nhiệm “huyền thoại” Paul Volcker. Bên cánh tả, một sự so sánh như thế mang đến nhiều lo ngại; bên cánh hữu, nó mang đến sự khâm phục.

Lựa chọn duy nhất của Paul Volcker

Khi nhậm chức vào tháng 10/1979, Volcker tuyên bố “Mức sống của người Mỹ phải được hạ xuống”, hậu quả của cuộc chiến chống lạm phát dai dẳng những năm 1970. Volcker nhanh chóng biến điều này thành hiện thực bằng việc đẩy lãi suất lên cao ngất ngưởng: 20%, gây ra thời kỳ suy thoái kinh tế trầm trọng nhất tại Mỹ kể từ những năm 1930. 

Chính sách của Volcker vẫn giúp kết thúc mức lạm phát cao nhưng với một cái giá đáng sợ cho xã hội Mỹ. Sáu triệu người mất việc làm chỉ trong vòng ba năm, đẩy tỉ lệ thất nghiệp từ 6% lên đến 11% trong nửa cuối năm 1982. Ảnh hưởng đó không ngắn ngủi, khoảng một nửa việc làm bị mất đi vĩnh viễn chứ không chỉ là mất việc tạm thời. Rất nhiều lao động bị sa thải nằm trong vùng sản xuất trung tâm của nước Mỹ, sau này được đặt tên là “Rust belt” (Vành đai rỉ sét), vùng công nghiệp suy giảm, các nhà máy bỏ hoang già cỗi và dân số tụt hậu. 

Paul Volcker được bổ nhiệm bởi Tổng thống Jimmy Carter, vốn có vẻ không lường được hậu quả của việc này. Bạn thân và cố vấn của Carter, chủ ngân hàng Bert Lance, đã cảnh báo hậu quả của việc này sẽ ảnh hưởng đến kỳ bầu cử của Carter trong những năm 1980. Nhưng Carter đã nghe theo ý kiến của giới đầu tư ở Phố Wall và các chính trị gia: Volcker là người có khả năng khống chế được lạm phát, vốn đang ở mức 13% vào cuối năm 1979.

Trước kia, nước Mỹ đã chứng kiến tỉ lệ lạm phát cao như thế, nhưng không bao giờ ở giữa hay ngay sau các cuộc chiến tranh lớn. Tỉ lệ lạm phát đã ở mức 2% vào năm 1965, nhưng sau đó đã tăng không phanh trong vòng 15 năm liên tiếp, chỉ hơi chậm lại vào thời kỳ suy thoái đáng sợ ở những năm 1970. Trái với quan niệm của các nhà chính trị cánh tả, lạm phát đã không tha cho số phận của giới lao động. Lương bổng chạy sau giá cả tăng cao, và mức thu nhập hàng giờ rớt 14% trong khoảng thời gian giữa 1973 và 1980.

Với bối cảnh như thế, các biện pháp mạnh tay của Paul Volcker có vẻ như là lựa chọn duy nhất.

Đã có một số điểm tương tự giữa thời kỳ 1970 và hiện nay, chẳng hạn như giá thực phẩm và năng lượng tăng cao, thúc đẩy lạm phát. Nhưng cũng có những điểm khác biệt rất lớn. Đáng chú ý nhất là thị trường lao động.

Cuối những năm 1970, gần một phần tư công nhân tham gia công đoàn lao động, trong khi hiện tại, tỉ lệ đó chỉ là một phần mười. Trước kia, 22.000 ngày lao động đã mất đi do các cuộc đình công, trong khi năm ngoái (2021), con số đó là 1.500 - một mức giảm đến 93%. Suy thoái vào những năm 1980 đã huỷ hoại khả năng đàm phán của giới lao động. Các công đoàn lao động bị phá vỡ, công nhân đã phải chấp nhận bất kỳ công việc nào, dù khó khăn hay mức lương thấp.

Khi suy thoái kết thúc vào cuối 1982, thị trường chứng khoán hồi phục trở lại và giới chủ lao động bắt đầu ăn mừng một thời kỳ “chiến thắng” kéo dài 40 năm.

Đó không phải là hiện thực mà Chủ tịch đương nhiệm của Fed, Jerome Powell, đang phải đối mặt. Lạm phát đang là một vấn đề mới nổi lên trong vòng 15 tháng qua (chứ không phải 15 năm như thời kỳ 1970). Tuy có một dấu hiệu phản ứng từ phong trào Quyền lao động - đáng chú ý ở các công ty Amazon và Starbucks, nhưng năm nay (2022), tỉ lệ tham gia công đoàn lao động đã thuyên giảm và con số các cuộc đình công chỉ còn một phần ba so với năm ngoái (2021).

“Chiến trường” của Jerome Powell không giống thời Paul Volcker

Không giống với những năm 1970, lạm phát không bị thúc đẩy bởi các nỗ lực tăng thu nhập cho người lao động, mà lại bị ảnh hưởng bởi các sự kiện gây ra đứt gãy chuỗi cung ứng, trong đó bao gồm đại dịch Covid-19; các cuộc cấm vận đánh vào xuất khẩu nguyên liệu năng lượng của Nga. Hầu hết người lao động chỉ có thể đứng nhìn một cách bất lực trước tình trạng đồng lương của họ không thể theo kịp giá cả leo thang.

Có một số điểm tương tự giữa thời kỳ 1970 và hiện nay, chẳng hạn như giá thực phẩm và năng lượng tăng cao, thúc đẩy lạm phát, nhưng cũng có những điểm khác biệt rất lớn.

Một khác biệt vô cùng lớn nữa là: Thị trường Mỹ vừa trải qua một thời kỳ được “cưng chiều” bởi các chính sách kinh tế. Sau thời kỳ Đại suy thoái, Fed đã giữ mức lãi suất vô cùng thấp, gần mức zero trong các năm từ 2011 đến 2021. Hơn thế nữa, Ngân hàng Trung ương đổ hơn 3 nghìn tỉ USD vào các thị trường tài chính những năm 2008-2015, và 5 nghìn tỉ USD trong thời gian 2020-2022. Dẫn đến bùng nổ giá tài sản trên thị trường chứng khoán, tiền tệ ảo, bất động sản... Những gói “cứu trợ” kinh tế mà Fed phát ra liên tiếp trong các thập kỷ qua đã khiến các nhà đầu tư tin rằng Fed sẽ luôn tìm cách can thiệp để ngăn nền kinh tế đi xuống. Sẽ rất khó để thay đổi tư tưởng này trong thời kỳ suy thoái kinh tế.

Có thể nói, “chiến trường” của Powell không thể so sánh với thời đại của Volcker. Lãi suất quỹ liên bang, lãi suất mà các ngân hàng cho vay qua đêm - con số mà Fed gây ảnh hưởng nhiều nhất, thay đổi từ chỉ trên 0% xuống còn dưới 4% sau khi Fed công bố mức tăng 0.75% lãi suất trong tuần vừa qua (thứ Tư, 2/11). Trước đây, Volcker đã phải đối đầu với một mức lãi suất cao hơn rất nhiều, ở mức 10%. Powell có thể ngưỡng mộ Volcker, nhưng so sánh với người tiền nhiệm thì ông chỉ là “một tay bạc nhỏ”. Câu hỏi đặt ra là: Vậy có nên áp dụng những chính sách tiền tệ tương tự với thời kỳ 1970 hay không?

Cuộc tranh cãi về các chính sách tiền tệ của Fed thường bỏ qua một điều cực kỳ quan trọng. Trải qua thời gian chống đỡ nền kinh tế bằng các gói “cứu trợ”, kinh tế Mỹ đang có nhiều vấn đề căn bản bao gồm mức độ đầu tư công và tư thấp, khoảng cách giàu nghèo khổng lồ và thị trường lao động không ổn định. Những vấn đề này cần phải được chấn chỉnh bởi các chính sách xã hội, chứ không thể bằng các chính sách về tiền tệ.

Nhưng với tình trạng chính trị căng thẳng hiện nay tại Mỹ, sẽ rất khó để các bên chung tay bàn luận cho các giải pháp thích hợp.