Mặc dù tính theo âm lịch, địa chi chỉ xoay quanh 12 con giáp nhưng cứ hễ đến năm “thống trị” của con giáp nào thì linh vật đại diện cho con giáp ấy cũng được giới thiệu “nhân thân” rất cặn kẻ.

Năm nay là năm Dần, năm chủ quyền của ông Ba mươi. Tất nhiên là “thân thế sự nghiệp” của con Cọp cũng được ưu ái trình làng cho mọi người thưởng lãm.

Con cọp “nhậm chức” đồng nghĩa với việc con trâu đã hết nhiệm vụ của nó. Tưởng rằng “ảnh” sẽ được thong thả nằm nhơi cỏ kiểm điểm lại tình hình năm qua, một năm đầy phong ba bão táp vì dịch bệnh để thấy mình cũng có phần trách nhiệm thì… đùng một cái, mấy ngày nay con trâu lại được nhắc đến với nhiều ý kiến trái chiều qua hình ảnh con trâu được vẽ trang trí những đường vằn của cọp.

Đó là con trâu trong Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn năm 2022 được tổ chức trong 3 ngày từ mồng 5-7 tháng giêng năm Nhâm Dần tại xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên (Hà Nam).

Lễ Tịch điền là một trong những nét văn hóa đặc sắc của nước ta, vốn là một đất nước trải qua hàng nghìn năm hình thành và phát triển với nền văn minh lúa nước.

Bắt đầu bằng sự kiện vào mùa Xuân năm Đinh Hợi (987), ở xã Đọi Sơn, vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng đối với kinh đô Hoa Lư, vua Lê Đại Hành đã khởi xướng và cùng bá quan đích thân xuống đồng cày ruộng “mở hàng” đầu năm nhằm khuyến khích dân chúng chăm lo việc cày cấy, phát triển nông nghiệp, chăm chỉ làm ăn, ổn định cuộc sống. Hình ảnh một vị vua coi trọng nông nghiệp và sống gần gũi với muôn dân đã để lại nhiều ý nghĩa tốt đẹp.

Từ đó,  Lễ Tịch điền được duy trì qua nhiều đời vua tiếp theo. Cho đến thời vua Khải Định thì nghi lễ bị gián đoạn.

“Năm 2009, sau gần 100 năm ngừng tổ chức, Lễ Tịch điền được chính thức khôi phục tại Đọi Sơn thuộc tỉnh Hà Nam vào mùng 5-7 tháng giêng và từ năm 2010, có sự tham gia của chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết và Trương Tấn Sang”, theo Vi.Wikipedia.org.

Ngày nay, mặc dù nền công nghiệp của nước ta đã phát triển vượt bậc nhưng nông nghiệp vẫn chiếm giữ một vị trí quan trọng, đem lại giá trị kinh tế đáng kể, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất lúa gạo, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu, khẳng định thương hiệu Việt trên thị trường quốc tế.

Nền nông nghiệp Việt Nam cũng dần hiện đại hóa, máy móc đã bắt đầu thay thế sức người và sức vật. Nhưng hình ảnh “con trâu, cái cày” vẫn là hình ảnh đại diện cho công việc đồng áng làm ra hạt gạo của nông dân. Nó đi vào đời sống tinh thần, ăn sâu vào nếp nghĩ và ngự trị trong miền ký ức của nhiều thế hệ.

Cũng giống như ngày nay, mặc dù con người đã dùng máy tính để viết chữ nhưng khi muốn biểu hiện cho việc viết lách người ta vẫn dùng hình ảnh ngòi bút, hay cụm từ “tốn hao giấy mực” để nói về một thông tin khiến dư luận quan tâm.

Chính vì thế, Lễ hội Tịch điền ngày nay vẫn còn giữ nguyên giá trị là nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, giàu tính nhân văn, nhắc nhớ công lao tổ tiên, mang ý nghĩa khuyến nông sâu sắc, thể hiện mong cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Tương tự, các nước Đông Nam Á dùng sức trâu đều có lễ “vua lội ruộng đi cày”.

Trong Lễ Tịch điền, kể từ năm 2009, có một hoạt động được ưa thích đã trở thành một nét văn hóa độc đáo riêng của lễ hội này, chính là Hội thi vẽ trang trí trâu. Từ đó, Hội thi vẽ trang trí trâu trong khuôn khổ Lễ Tịch điền hằng năm thu hút rất nhiều họa sĩ trong và ngoài tỉnh, có năm còn có sự tham dự của các họa sĩ quốc tế. 

Những chú trâu được vẽ trang trí với nhiều họa tiết, hoa văn lạ mắt, ngộ nghĩnh, thể hiện ý tưởng sáng tạo nghệ thuật sao cho có ý nghĩa nhằm gây ấn tượng mạnh với Ban giám khảo và người xem. Bởi vì sau đó, những chú trâu đoạt giải sẽ tham gia nghi thức xuống đồng cày tịch điền.

Năm nay, tại Lễ hội Tịch điền 2022, dưới bàn tay của các họa sĩ, những chú trâu cũng được khoác lên mình lớp áo mới đầy sống động và nhiều màu sắc và cũng không loại trừ những chú trâu được hóa trang thành linh vật năm Nhâm Dần.

Cũng không phải là lần đầu tiên vì cách đây đúng 1 con giáp, vào năm Canh Dần (2010), được ban tổ chức khuyến khích, 30 con trâu tham gia Lễ Tịch điền năm đó cũng được các họa sĩ vẽ các họa tiết trang trí thể hiện tinh thần “hổ trên trâu” với mong muốn những chú trâu sẽ “dũng mãnh” như cọp để giúp cho bà con nông dân mùa màng bội thu, cuộc sống sung túc.

Khi tham gia hội thi, các họa sĩ có quyền vẽ theo ý tưởng và góc nhìn của họ dựa theo sự gợi ý của ban tổ chức. Việc “tác phẩm trâu” nào được đoạt giải và được xuống đồng là thuộc quyền thẩm định của Ban giám khảo.

Tuy nhiên, bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào khi đưa ra công chúng cũng sẽ nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Con trâu được vẽ vằn hổ trong Lễ Tịch điền năm nay với nhiều người là “treo đầu dê bán thịt chó”, là hình thức giả tạo, là nhẫn tâm với con trâu khi biến nó thành lai căng dị hợm.

Nhiều người cho rằng: Hổ là biểu tượng của sức mạnh, thực lực, uy quyền, là giống loài dũng mãnh nhất trong muôn thú, đặc biệt hổ từng là nỗi khiếp sợ của con người thuở đi khai hoang khẩn đất. Còn trâu là con vật khỏe mạnh, hiền lành theo kiểu anh lực điền, tượng trưng cho sự cần cù, chăm chỉ, nhẫn nại. Đặc biệt trâu gần gũi thân thiết được người nông dân coi như bạn thân.

So hai tính cách, sự tạo hình cho trâu hóa hổ được nhiều người cho là khiên cưỡng. Với một ít người “ôn hòa” hơn thì nhận xét: Rất buồn cười.

Tóm lại, cho dù xã hội có phát triển đến đâu, những lễ hội mang tính cổ truyền vẫn có một giá trị thiêng liêng về lịch sử về nguồn cội của một dân tộc. Nhưng hình thức, nội dung, quy mô tổ chức như thế nào cho thiết thực, phù hợp với thực tế cuộc sống, văn minh hiện đại mà vẫn giữ được nét văn hóa của tổ tiên… là điều chúng ta cần suy ngẫm.