Chủ trương trao quyền cho doanh nghiệp tự quyết giá bán lẻ xăng dầu đặt ra bài toán lớn về công cụ quản lý. Nhìn từ thực tiễn quốc tế, chìa khóa thành công không nằm ở việc thả nổi hoàn toàn mà ở hạ tầng giám sát dữ liệu và cơ chế chống độc quyền.

Đề xuất bỏ giá cơ sở để thương nhân tự niêm yết giá bán lẻ từ ngày 30/9 đang đưa thị trường năng lượng Việt Nam tiến gần hơn tới thông lệ quốc tế. Việc chuyển đổi này giúp phản ánh chính xác chi phí tạo nguồn của doanh nghiệp.

Tại Mỹ, thị trường xăng dầu hoàn toàn vận hành theo cơ chế tự do cung cầu từ hàng thập kỷ qua. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA - Energy Information Administration), giá xăng bán lẻ được cấu thành từ 4 yếu tố chính, trong đó chi phí dầu thô thế giới chiếm khoảng 52%, phần còn lại là thuế, chi phí lọc dầu và tiếp thị.

Sự tự do này khiến giá xăng tại Mỹ biến động liên tục theo giờ và khác biệt ngay giữa các cây xăng đối diện nhau. Tuy nhiên, tình trạng này không dẫn đến hỗn loạn nhờ cơ chế cạnh tranh minh bạch về chi phí và nguồn cung dồi dào.

Nhằm ngăn chặn các trạm xăng bắt tay nâng giá, các quốc gia phát triển tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu giá thời gian thực. Minh bạch thông tin được coi là vũ khí mạnh nhất để bảo vệ người tiêu dùng.

Tại Đức, Cơ quan Thẩm quyền Cạnh tranh Liên bang Đức (Bundeskartellamt) vận hành Cơ quan Minh bạch Thị trường Nhiên liệu. Theo quy định của chính quyền Berlin, mọi cây xăng phải cập nhật mức giá mới lên hệ thống trung tâm trong vòng 5 phút kể từ khi điều chỉnh.

Người tiêu dùng Đức dễ dàng tra cứu giá xăng qua các ứng dụng di động để lựa chọn cây xăng rẻ nhất trong khu vực. Sự minh bạch này tạo áp lực cạnh tranh sòng phẳng, buộc các thương nhân bán lẻ phải cắt giảm chi phí để giữ chân khách hàng.

Tương tự, Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc (ACCC - Australian Competition and Consumer Commission) theo dõi chặt chẽ các chu kỳ giá xăng tại những đô thị lớn. Nhờ dữ liệu mở từ chính phủ, các ứng dụng như FuelCheck tại bang New South Wales giúp người dân tiết kiệm hàng trăm USD mỗi năm thông qua việc so sánh giá tức thì.

Trái ngược với mô hình thả nổi hoàn toàn của phương Tây, nhiều quốc gia châu Á áp dụng cơ chế quản lý hỗn hợp để bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc năng lượng. Mô hình này giúp hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và người dân.

Trung Quốc duy trì biên độ điều hành thông qua Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc (NDRC - National Development and Reform Commission). NDRC điều chỉnh giá trần nội địa theo chu kỳ 10 ngày làm việc dựa trên biến động của giá dầu thô thế giới.

Đáng chú ý, NDRC thiết lập sàn giá 40 USD và trần giá 130 USD cho mỗi thùng dầu. Khi giá thế giới vượt 130 USD, giá bán lẻ trong nước sẽ được giữ nguyên nhằm giảm chi phí đầu vào cho doanh nghiệp sản xuất.

Tại Nhật Bản, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI - Ministry of Economy, Trade and Industry) chọn cách can thiệp gián tiếp. Khi giá xăng bán lẻ vượt ngưỡng 170 JPY/lít, METI kích hoạt gói trợ cấp trực tiếp cho các nhà lọc dầu để kìm đà tăng giá tại vòi bơm.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tự do hóa giá chỉ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng khi thị trường có đủ sức cạnh tranh và không bị chi phối bởi các tập đoàn lớn.

Tại Mỹ, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC - Federal Trade Commission) thường xuyên điều tra các hành vi thao túng giá hoặc sáp nhập có nguy cơ làm giảm tính cạnh tranh của ngành xăng dầu. Các chế tài xử phạt nặng giúp ngăn chặn nguy cơ độc quyền nhóm.

Đối chiếu với Việt Nam, thị phần bán lẻ hiện tập trung phần lớn vào các doanh nghiệp nhà nước nắm hạ tầng đầu mối. Sự lệch pha về quy mô giữa thương nhân đầu mối và đại lý bán lẻ nhỏ lẻ dễ dẫn đến nguy cơ chèn ép chiết khấu hoặc áp đặt giá.

Do đó, việc chuyển sang cơ chế tự định giá đòi hỏi cơ quan quản lý sớm hoàn thiện hệ thống dữ liệu kê khai điện tử tập trung. Việc công khai giá bán theo thời gian thực sẽ là chìa khóa giúp thị trường vận hành minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.