Hơn một thập kỷ qua, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đã ghi nhận những bước phát triển ngoạn mục, phản ánh tinh thần khởi nghiệp mạnh mẽ. Hành trình đó thể hiện khát khao làm chủ và đổi mới không ngừng của người dân, của cộng đồng doanh nghiệp trẻ, tạo ra sinh khí mới cho nền kinh tế.

Đặc biệt, năm 2025 ghi nhận cột mốc mới đầy ấn tượng, cả nước có 195,1 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, tăng 24,1% so với năm trước, đưa tổng số doanh nghiệp gia nhập thị trường trong năm lên 297,5 nghìn doanh nghiệp, tính cả số doanh nghiệp quay trở lại hoạt động sau gián đoạn, con số cao nhất trong lịch sử thống kê. Điều này không chỉ phản ánh tinh thần khởi nghiệp bền bỉ, lan tỏa trong mọi tầng lớp kinh tế, mà còn cho thấy cộng đồng doanh nghiệp đang nỗ lực mạnh mẽ để thích ứng với bối cảnh kinh tế biến động.

Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ doanh nghiệp mới là thách thức không nhỏ về tính bền vững. Năm 2025 cũng chứng kiến hàng chục nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, ngừng hoạt động chờ giải thể và hoàn tất thủ tục giải thể, bình quân gần 18,9 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường mỗi tháng.

Nhìn vào thực tế, chúng ta có quyền tự hào và tin tưởng tinh thần khởi nghiệp Việt Nam rất lớn. Nhưng câu hỏi quyết định không chỉ là “làm sao để khởi nghiệp?” mà là “làm sao để lớn lên; lớn một cách đúng đắn, bền vững, vươn tới quy mô triệu đô và tiếp tục tạo giá trị cho nền kinh tế?”. Đây là thách thức trọng tâm mà Hiệp hội Khởi nghiệp Quốc gia đã, đang và sẽ tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp trong hành trình chuyển từ những doanh nghiệp nhỏ sang những doanh nghiệp triệu đô, có giá trị chiến lược cho nền kinh tế đất nước.

Vốn không phải là rào cản lớn nhất ngăn doanh nghiệp Việt bước tới quy mô triệu đô; rào cản cốt lõi nằm ở tư duy của chính nhà sáng lập. Nhiều doanh nghiệp ra đời với khát vọng chính đáng, nhưng được vận hành trên nền tảng của tư duy “làm ăn nhỏ,” khởi nghiệp để tự làm, tự sống, thay vì xây dựng một tổ chức có khả năng lớn lên và tồn tại độc lập với cá nhân người sáng lập.

Biểu hiện phổ biến của điểm nghẽn này là việc doanh nghiệp quá chú trọng vào doanh thu ngắn hạn, trong khi chưa đầu tư đúng mức cho mô hình kinh doanh, cấu trúc vận hành và năng lực nhân bản. Khi mỗi hợp đồng vẫn phụ thuộc vào sự hiện diện trực tiếp của người sáng lập, khi mỗi quyết định đều cần “chủ doanh nghiệp gật đầu”, thì tăng trưởng chỉ là sự kéo dài của nỗ lực cá nhân, không phải là kết quả của một hệ thống. Song song đó là tâm lý e ngại minh bạch, né tránh chuẩn hóa và sợ chia sẻ quyền lực, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận vốn, khó thu hút nhân tài và khó bước vào các sân chơi lớn hơn.

Thực tiễn cho thấy, những doanh nghiệp bứt phá đều đi ngược lại lối mòn này. Thế giới Di động không lớn lên nhờ mở thêm cửa hàng, mà nhờ chuẩn hóa vận hành đến từng chi tiết, để mỗi cửa hàng mới là một bản sao chất lượng cao của mô hình đã được kiểm chứng. Khởi đầu từ một cửa hàng bán lẻ, Thế giới Di động không đặt tham vọng “lớn thật nhanh”, mà tập trung giải đúng bài toán, làm thế nào để mỗi cửa hàng đều vận hành hiệu quả, tạo trải nghiệm khách hàng nhất quán và có thể sao chép ở quy mô lớn. Đó không phải là một ý tưởng phức tạp, nhưng là bài toán đủ lớn và đủ khả năng nhân bản, nền tảng quan trọng của mọi doanh nghiệp triệu đô.

Thay vì mở rộng bằng cảm tính, doanh nghiệp này chuẩn hóa sớm toàn bộ hệ thống, từ quy trình bán hàng, quản lý tồn kho, đào tạo nhân sự đến tài chính và kiểm soát nội bộ. Chính sự chuẩn hóa này giúp mỗi cửa hàng mới không phải là một “canh bạc”, mà là một bản sao đã được kiểm chứng. Rất nhiều doanh nghiệp thất bại không phải vì thiếu khách hàng, mà vì không có hệ thống đủ chuẩn để nắm bắt cơ hội tăng trưởng khi nó đến.

Song song đó, Thế giới Di động không vận hành bằng một cá nhân xuất sắc, mà bằng đội ngũ được trao quyền và chịu trách nhiệm rõ ràng. Nhà sáng lập sớm chuyển vai từ người trực tiếp điều hành sang người xây dựng tổ chức và văn hóa, tạo điều kiện cho các lớp lãnh đạo kế cận trưởng thành cùng doanh nghiệp. Quan trọng hơn, doanh nghiệp này không lớn lên trong đơn độc, mà chủ động kết nối với thị trường vốn, đối tác chiến lược và cộng đồng doanh nghiệp, từng bước bước vào hệ sinh thái rộng lớn hơn.

Trong hành trình khởi nghiệp, thất bại không là điều bất thường; điều đáng tiếc là thất bại lặp lại vì những sai lầm đã được cảnh báo trước. Một trong những sai lầm phổ biến nhất là gọi vốn quá sớm, khi mô hình kinh doanh chưa đủ chín, hệ thống quản trị chưa hoàn thiện. Vốn, trong trường hợp này, không giúp doanh nghiệp lớn lên, mà chỉ khuếch đại những điểm yếu sẵn có, đẩy nhà sáng lập vào nguy cơ mất kiểm soát chính doanh nghiệp do mình tạo ra.

Thêm vào đó là tăng trưởng quá nhanh khi nền tảng chưa vững, doanh nghiệp mở rộng thị trường, nhân sự, chi phí nhanh hơn tốc độ hoàn thiện quy trình và văn hóa tổ chức. Trường hợp WeWork là minh chứng điển hình, tăng trưởng thần tốc, định giá hàng chục tỷ USD, nhưng sụp đổ vì quản trị yếu và thiếu kỷ luật chiến lược. Ở Việt Nam, không ít doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo từng “nổi như cồn” trên truyền thông, nhưng nhanh chóng biến mất khi ánh đèn sân khấu tắt đi.

Trong hành trình phát triển doanh nghiệp, bất cứ doanh nghiệp nào muốn phát triển đều trải qua 3 giai đoạn: Tôi tự làm; tổ chức làm; và hệ thống làm. Tuy nhiên, một nguyên nhân sâu xa khác nằm ở chính nhà sáng lập, không chịu buông những việc nhỏ, không chuyển vai từ người làm sang người dẫn dắt. Khi mọi quyết định đều phụ thuộc vào một cá nhân, doanh nghiệp không thể lớn hơn giới hạn của cá nhân đó. Cuối cùng, cũng là bài học đắt giá nhất, tăng trưởng không kiểm soát không phải là thành công, mà là rủi ro được trì hoãn.

 Doanh nghiệp triệu đô, không nên được nhìn như một đích đến cuối cùng, mà là một nấc thang năng lực trong hành trình trưởng thành của doanh nghiệp và của chính nhà sáng lập. Đó là dấu mốc cho thấy doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn sinh tồn, làm chủ được mô hình, tổ chức và hệ thống quản trị để bước vào quỹ đạo phát triển bền vững hơn.

Ở tầm quốc gia, Việt Nam không chỉ cần nhiều doanh nghiệp mới, mà cần hàng chục nghìn doanh nghiệp có khả năng lớn lên, vươn ra khu vực và thế giới. Đó chính là lực lượng nòng cốt để hiện thực hóa các Nghị quyết lớn của Đảng và Nhà nước về đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế tư nhân, đặc biệt là Nghị quyết 57 và Nghị quyết 68. Chính vì thế chúng ta cần nhiều hơn những nhà tư vấn, chuyên gia khởi nghiệp để đồng hành cùng những nhà khởi nghiệp, để hình thành một lớp doanh nhân mới, đủ năng lực, đủ bản lĩnh, đủ khát vọng cùng đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.