Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được quy định tại Ðiều 54 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và được quy định chi tiết tại Nghị định số 08.

Theo đó, từ ngày 1/1/2024, các nhà sản xuất, nhập khẩu sản phẩm dầu nhớt, pin, ắc quy, xăm lốp và các loại bao bì thương mại phải thực hiện tái chế hoặc đóng phí hỗ trợ hoạt động tái chế chất thải. Nhà sản xuất, nhập khẩu sản phẩm điện, điện tử thực hiện trách nhiệm tái chế từ ngày 1/1/2025. Nhà sản xuất, nhập khẩu phương tiện giao thông (ô tô, xe máy) thực hiện trách nhiệm tái chế từ ngày 1/1/2027.

Trao đổi trong tọa đàm “Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR): Từ chính sách đến thực thi” hôm 4/4, ông Nguyễn Thi, Đại diện Vụ Pháp chế, Bộ Tài nguyên và Môi trường, cho biết doanh nghiệp không nên nhìn vào việc thực hiện EPR như một gánh nặng ép buộc từ phía nhà nước hay khoản chi phí tăng thêm từ việc đóng thuế, phí cho nhà nước. Nên nhìn đây là một cơ hội để đáp ứng cam kết quốc tế về việc sử dụng sản phẩm tái chế, phát triển bền vững trong các FTA thế hệ mới, gia tăng cơ hội xuất khẩu cho hàng hóa Việt Nam.

“Chúng tôi băn khoăn doanh nghiệp sẽ thực hiện EPR theo hình thức đối phó hay trách nhiệm. Nếu đối phó hiệu quả không cao vì thực hành EPR là doanh nghiệp phải thay đổi chính mình để sản phẩm xanh hơn, sản xuất sạch hơn, thân thiện môi trường hơn và có sức cạnh tranh hơn khi vào EU, Mỹ, những nơi đang có yêu cầu khắt khe về tiêu chí phát triển bền vững”, ông Thi nói.

Tuy nhiên, theo chuyên gia và doanh nghiệp, việc thực hiện EPR tại Việt Nam vẫn còn nhiều khó khăn. Chi phí tái chế ở Việt Nam cao do nước ta chưa có hạ tầng tái chế, chưa có công nghệ tái chế và hệ thống tái chế chuyên nghiệp. Điều này sẽ ảnh hưởng giá thành sản phẩm sau này, ảnh hưởng cạnh tranh sản phẩm. Vì vậy, để chính sách vào thực tế cần lộ trình và thời điểm chín muồi.

“Luật thì chúng tôi phải tuân theo nhưng nên có mức cân đối giữa yếu tố kĩ thuật và môi trường hài hòa với doanh nghiệp Việt Nam. Không chỉ riêng tái chế mà hệ thống thu gom cực kì quan trọng ảnh hưởng tới chi phí tái chế sau này. Ở Châu Âu, họ phân loại rác tại gia đình, lúc tôi sống ở đó luôn phải mua các loại túi rác khác nhau và nếu không phân loại đúng sẽ bị phạt. Tôi nghĩ Việt Nam nên chuẩn bị cho lộ trình đó sớm hơn để đi đúng lộ trình hơn. Chúng tôi có thể làm nhưng sức mình có thể làm tất cả quy định của Chính phủ không thì phải nỗ lực rất lớn”, ông Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Phát triển bền vững và Đổi mới sáng tạo PAN Group cho biết.

Năm 2019, khi Luật Bảo vệ Môi trường chưa bắt buộc doanh nghiệp thực hiện EPR, các thành viên của Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tự nguyện thực hiện trách nhiệm thu gom và tái chế. Từ đó đến nay đã thu hàng nghìn tấn. PRO Việt Nam hiện có 23 thành viên đều là doanh nghiệp lớn, tiên phong như Nestle, Lavie, TH.. và các doanh nghiệp tái chế lớn. Nhưng con số 23 vẫn chỉ là số lượng rất nhỏ so với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam hiện nay.

Liên quan đến việc xác định định mức chi phí tái chế (Fs), bà Chu Thị Kim Thanh, Giám đốc Vận hành Công ty Cổ phần Tái chế bao bì PRO Việt Nam, cho biết, với những doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu, họ cho rằng Fs như hiện nay cao, còn những doanh nghiệp thu gom, tái chế nói là thấp.

Quan điểm của PRO Việt Nam là nên chia Fs thành 2 nhóm để có định mức phù hợp. Nhóm sản phẩm có thể tái chế, đã có công nghệ tái chế thì Fs phải đủ cao để khuyến khích doanh nghiệp tự tái chế thay vì lựa chọn đóng quỹ môi trường. Nhóm chưa có công nghệ tái chế thì Fs nên ở mức vừa phải để doanh nghiệp có thể chịu được. Ngoài ra Fs cho các loại bao bì khác nhau cũng nên khác nhau. Ví dụ Fs cho chai nhựa có màu nên cao hơn chai không màu vì tái chế khó hơn... Điều này khuyến khích nhà sản xuất sử dụng loại bao bì dễ tái chế hơn.

Quy định EPR là công cụ để đạt được mục tiêu người gây ô nhiễm phải trả tiền để chịu trách nhiệm về phát thải của mình. Do đó những doanh nghiệp thực hành EPR tốt nên có cơ chế để khuyến khích họ. Bà Quách Thị Xuân, Điều phối viên Liên minh không rác Việt Nam đề xuất có bộ nhãn sinh thái cho các sản phẩm của doanh nghiệp đáp ứng tốt EPR. 

“Nhựa tái chế đắt hơn nhựa nguyên sinh vì thu gom tốn kém hơn. Như vậy những doanh nghiệp dùng vật liệu tái chế họ tốn kém chi phí hơn nên cần có công cụ hỗ trợ họ. Nhãn sinh thái giống như một sự tôn vinh họ”, vị này đề xuất.

Đại diện Vụ Pháp chế, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết hiện Bộ này đã sửa đổi Nghị định 08 để giúp doanh nghiệp giảm bớt gánh nặng tuân thủ, đã trình Chính phủ.

“Hi vọng trong tháng này sẽ có nghị định mới. Trong Nghị định 08, chúng tôi sửa đổi quy định EPR, quy định quy cách tái chế phù hợp hơn với thực tiễn, không yêu cầu doanh nghiệp, nhà sản xuất nhập khẩu phải tái chế ở mức quá sâu mà chỉ ở mức đưa thành nguyên liệu tái chế. Như vậy gánh nặng doanh nghiệp giảm đi mà vẫn đạt được mục tiêu thu gom rác thải bao bì. Bộ cũng đưa ra mức định mức tái chế phù hợp cho doanh nghiệp”, ông Nguyễn Thi nói.