Mắt xích rời rạc trong vùng động lực kinh tế lớn nhất cả nước

Vùng Đông Nam Bộ, bao gồm TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh, theo Quyết định số 615/QĐ-TTg phê duyệt điều chỉnh quy hoạch vùng giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, được định hướng đạt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân từ 10 - 11% mỗi năm. Đến năm 2030, thu nhập bình quân đầu người của vùng dự kiến đạt khoảng 14.500 USD, cùng với việc hoàn thiện cơ bản hệ thống hạ tầng khung kết nối liên vùng.

Là trung tâm kinh tế năng động bậc nhất cả nước, Đông Nam Bộ có sự đóng góp đặc biệt quan trọng từ khu vực kinh tế tư nhân. Các doanh nghiệp tư nhân đã và đang tạo ra sức sống mạnh mẽ cho các ngành công nghiệp, thương mại, dịch vụ, logistics cũng như các hoạt động đổi mới sáng tạo. Ưu thế lớn nhất của lực lượng này là sự nhạy bén với thị trường, tính linh hoạt và khả năng ứng biến nhanh chóng.

Tuy nhiên, theo TS Trần Du Lịch, thực trạng hiện nay cho thấy phần lớn doanh nghiệp tư nhân trong vùng vẫn có quy mô nhỏ và vừa. Năng lực công nghệ, trình độ quản trị và tiềm lực tài chính còn nhiều hạn chế. Đáng chú ý, sự liên kết giữa các doanh nghiệp nội địa với nhau, cũng như mối kết nối giữa khối tư nhân trong nước với khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và các viện, trung tâm nghiên cứu còn rất lỏng lẻo.

Nền tảng doanh nghiệp tư nhân của Đông Nam Bộ hiện rất rộng lớn, do đó bài toán trọng tâm hiện nay không phải là gia tăng số lượng đơn thuần, mà là tổ chức lại sự liên kết. Doanh nghiệp không thể cạnh tranh dựa trên giá thành hay quy mô riêng lẻ, mà phải chuyển hướng sang tư duy hợp tác theo chuỗi giá trị từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất nguyên liệu, linh kiện, chế biến cho đến logistics và xây dựng thương hiệu. Việc tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn quốc tế để trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 chính là con đường bắt buộc.

Mở đường cho chuỗi giá trị bằng hạ tầng logistics tích hợp

Để các chuỗi giá trị có thể vận hành trên thực tế, việc hoàn thiện hạ tầng logistics mang tính tích hợp toàn vùng là điều kiện tiên quyết. Hiện tại, chi phí logistics của các doanh nghiệp vẫn ở mức cao do sự thiếu đồng bộ trong kết nối giữa các phương thức vận tải như đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển, sân bay, kho bãi và trung tâm phân phối.

Tư duy phát triển từng hạ tầng công trình riêng lẻ cần phải thay đổi sang việc thiết lập mạng lưới logistics tích hợp cấp vùng. Trong đó, cụm cảng Cái Mép – Thị Vải giữ vai trò là cửa ngõ xuất nhập khẩu quốc tế; sân bay quốc tế Long Thành đảm nhận vai trò đầu mối logistics hàng không. Các tuyến đường vành đai, cao tốc và đường sắt cần được quy hoạch kết nối trực tiếp các khu công nghiệp với hệ thống cảng và sân bay, kết hợp với các trung tâm phân phối, kho lạnh và kho ngoại quan hiện đại.

Đến năm 2030, kỳ vọng các điểm nghẽn hạ tầng giao thông cốt lõi tại Đông Nam Bộ cơ bản sẽ được khống chế và xử lý, tạo đà khai thông cho dòng chảy hàng hóa. Bên cạnh hạ tầng vật lý, ứng dụng công nghệ số và chuyển đổi xanh trong logistics có vai trò chiến lược. Việc chia sẻ dữ liệu số xuyên suốt giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị vận tải, cơ quan quản lý và cảng biển giúp theo dõi lộ trình hàng hóa minh bạch từ nhà máy đến thị trường tiêu thụ, giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ dễ dàng tiếp cận các chuỗi cung ứng lớn.

Nên tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm

Nhằm chuyển đổi mô hình tăng trưởng của vùng từ dựa vào vốn sang dựa vào khoa học công nghệ, năng suất và đổi mới sáng tạo, TS Trần Du Lịch đề xuất ba nhóm giải pháp hạ tầng và thể chế mang tính quyết định:

Thứ nhất, tổ chức các cụm liên kết ngành có doanh nghiệp đầu chuỗi dẫn dắt. Không vận động liên kết chung chung mà phải tổ chức cụ thể theo từng ngành kinh tế mũi nhọn. Đối với ngành cơ khí - chế tạo, doanh nghiệp lớn đóng vai trò đầu chuỗi, doanh nghiệp vừa và nhỏ cung cấp linh kiện, khuôn mẫu và gia công chính xác. Đối với ngành điện tử - bán dẫn, hình thành mạng lưới cung ứng vật liệu, thiết bị và dịch vụ kiểm định. Ngành nông sản - thực phẩm phát triển theo chuỗi từ vùng nguyên liệu đến chế biến và logistics lạnh. Các ngành dệt may, da giày, chế biến gỗ chuyển mạnh từ gia công thuần túy sang tự thiết kế và xây dựng thương hiệu.

Thứ hai, tổ chức hạ tầng logistics đồng bộ và chuyển đổi số. Xây dựng mạng lưới logistics liên kết chặt chẽ từ nhà máy, trung tâm logistics, ICD, cảng biển Cái Mép – Thị Vải đến sân bay Long Thành. Đồng thời đẩy mạnh hạ tầng dữ liệu số cho phép doanh nghiệp tra cứu kho bãi, theo dõi vận tải và tối ưu hóa chi phí lưu thông.

Thứ ba, thiết lập cơ chế điều phối vùng và Chương trình phát triển chuỗi giá trị Đông Nam Bộ. Đây là giải pháp quan trọng nhất nhằm xóa bỏ sự chia cắt chính sách theo địa giới hành chính giữa TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh. Chương trình này tập trung vào 3 công việc cụ thể:

Xác định từ 5 - 7 chuỗi giá trị ưu tiên của toàn vùng và lập "bản đồ chuỗi" để làm rõ vị trí doanh nghiệp đầu chuỗi, các nhà cung ứng, các công đoạn còn thiếu cũng như nhu cầu nhân lực và logistics.

Xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp về doanh nghiệp cung ứng trong vùng, giúp các tập đoàn FDI và nhà đầu tư quốc tế dễ dàng tra cứu năng lực sản xuất, tiêu chuẩn kỹ thuật và chứng chỉ chất lượng của doanh nghiệp nội địa.

Thành lập quỹ hoặc chương trình hỗ trợ có trọng tâm để nâng cấp năng lực doanh nghiệp, tập trung hỗ trợ về chuyển đổi số, đổi mới công nghệ, chứng nhận chuẩn quốc tế và quản trị doanh nghiệp, tuyệt đối không đầu tư dàn trải.

Bối cảnh hiện nay rất thuận lợi khi thể chế đang được Đảng và Nhà nước tập trung cải cách đồng bộ thông qua 10 nghị quyết của Trung ương. Việc chuyển từ liên kết doanh nghiệp đơn lẻ sang liên kết chuỗi giá trị, tiến tới hình thành một hệ sinh thái sản xuất có sức cạnh tranh toàn cầu chính là sứ mệnh lịch sử của lực lượng doanh nhân tư nhân Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. 

Lịch sử kinh tế thế giới từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay ghi nhận hơn 100 quốc gia giành được độc lập, nhưng số lượng quốc gia bước qua ranh giới để trở thành nước phát triển chỉ đếm trên đầu ngón tay. Tại khu vực ASEAN, ngoại trừ Singapore, hầu hết các quốc gia vẫn đang loay hoay trong bẫy thu nhập trung bình. 

Việt Nam sở hữu cơ hội và con đường để bứt phá khỏi lực hút này nếu tận dụng tốt động lực từ vùng Đông Nam Bộ. Nếu vùng kinh tế này đạt mức tăng trưởng hai chữ số (10 - 11%/năm), sức kéo của vùng sẽ lan tỏa sang cả nước. Ngược lại, nếu Đông Nam Bộ không thể bứt phá, rất khó có khu vực nào khác đủ sức thay thế vai trò đầu tàu. 

Chúng ta có niềm tin rằng trong dài hạn, Việt Nam sẽ thành công, thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và trở thành nước phát triển và sự trông chờ nằm ở tất cả các bạn – TS Trần Du Lịch