Nhưng đằng sau cánh cửa đóng kín, đây không chỉ là một cuộc đàm phán thương mại, mà là trận chiến định vị cho tương lai của chuỗi cung ứng công nghệ cao và quyền lực địa chính trị toàn cầu, với Việt Nam đang nổi lên như một nhân tố chiến lược không thể bỏ qua.

Vũ khí tối thượng

Dẫn đầu phái đoàn Trung Quốc trong cuộc đàm phán này là Phó Thủ tướng Hà Lập Phong. Phái đoàn phía Mỹ có sự tham gia của Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick và Đại diện Thương mại Jamieson Greer.

Giới quan sát quốc tế đang nín thở chờ đợi, bởi chủ đề trung tâm của cuộc gặp lần này – đất hiếm – được ví như "vũ khí kinh tế tối thượng" có khả năng định hình lại dòng chảy thương mại và công nghệ toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.

Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh mối quan hệ Mỹ - Trung chưa bao giờ hết sóng gió. Sau hàng loạt các biện pháp thuế quan và kiểm soát xuất khẩu công nghệ nhắm vào nhau, việc Trung Quốc liên tục tỏ thái độ cứng rắn và siết chặt quản lý xuất khẩu đất hiếm được xem là đòn đáp trả hiểm hóc nhất.

Động thái này đánh thẳng vào "gót chân Achilles" của phương Tây, vốn phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung từ Trung Quốc cho mọi thứ, từ iPhone, xe điện, tuabin gió cho đến các hệ thống vũ khí tối tân như máy bay chiến đấu F-35.

Đất hiếm: "Con át chủ bài" không thể thay thế của Bắc Kinh

Để hiểu được tầm quan trọng của cuộc đàm phán này, cần phải nhận thức rõ vị thế độc tôn của Trung Quốc. Theo các số liệu từ Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), Trung Quốc hiện đang kiểm soát khoảng 60% sản lượng khai thác và gần 90% năng lực xử lý, tinh chế đất hiếm toàn cầu. Đây không chỉ là những con số thống kê, mà là một đòn bẩy quyền lực khổng lồ.

Các nguyên tố như Neodymium (Nd), Praseodymium (Pr), Dysprosium (Dy) và Terbium (Tb) là thành phần không thể thiếu để sản xuất nam châm vĩnh cửu hiệu suất cao – trái tim của động cơ xe điện, máy phát điện trong tuabin gió và nhiều ứng dụng quốc phòng.

Việc Bắc Kinh ban hành luật kiểm soát xuất khẩu vào cuối năm 2023, cho phép chính phủ có quyền hạn chế hoặc cấm xuất khẩu các khoáng sản chiến lược dựa trên lợi ích quốc gia, đã gióng lên hồi chuông báo động thực sự tại Washington và các thủ đô đồng minh.

Một nhà phân tích từ hãng tin Reuters bình luận: "Trung Quốc không chỉ bán một loại hàng hóa. Họ đang bán một sự phụ thuộc chiến lược. Và giờ đây, họ đang cho thấy họ có thể tắt vòi cung cấp bất cứ lúc nào."

Phía Mỹ, do đó, bước vào cuộc đàm phán với hai mục tiêu song song: một mặt, tìm kiếm sự đảm bảo từ Bắc Kinh về một chuỗi cung ứng ổn định, minh bạch và không bị chính trị hóa; mặt khác, đẩy mạnh chiến lược "de-risking" (giảm thiểu rủi ro) và "friend-shoring" (chuyển dịch chuỗi cung ứng sang các nước bạn bè), nhằm thoát khỏi sự kìm kẹp của Trung Quốc.

Việt Nam: Cơ hội vàng từ tâm bão địa chính trị

Và đây chính là lúc vai trò của Việt Nam trở nên nổi bật và mang tính chiến lược. Trong bối cảnh cuộc đối đầu Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, Việt Nam đang được cả thế giới nhìn nhận như một giải pháp thay thế tiềm năng nhất.

Thứ nhất, về trữ lượng: Việt Nam sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, ước tính khoảng 22 triệu tấn, chỉ sau Trung Quốc. Các mỏ chính tập trung tại Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái là nguồn tài nguyên thô vô cùng quý giá.

Thứ hai, về vị thế địa chính trị: Việc Việt Nam và Hoa Kỳ nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9/2023 đã mở ra một chương mới cho hợp tác trong các lĩnh vực công nghệ cao và chuỗi cung ứng. Các thỏa thuận hợp tác về khoáng sản chiến lược và công nghiệp bán dẫn được ký kết không chỉ là những văn bản mang tính biểu tượng, mà là lộ trình cụ thể để Mỹ và các đồng minh như Hàn Quốc, Úc, Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam phát triển ngành công nghiệp này.

Các tập đoàn lớn của Mỹ và Úc, như Blackstone Minerals, đã và đang khảo sát, tìm kiếm cơ hội đầu tư vào các dự án khai thác và đặc biệt là chế biến sâu tại Việt Nam. Vấn đề không chỉ nằm ở việc khai thác quặng thô, mà là xây dựng được các nhà máy tinh chế hiện đại – khâu mà Trung Quốc đang độc quyền.

Một nguồn tin từ Wall Street Journal cho biết: "Đầu tư vào năng lực chế biến của Việt Nam không còn là một lựa chọn, mà là một mệnh lệnh chiến lược đối với các công ty phương Tây".

Tuy nhiên, con đường này không trải hoa hồng. Việt Nam phải đối mặt với những thách thức khổng lồ: công nghệ chế biến sâu còn hạn chế, đòi hỏi vốn đầu tư cực lớn và phải giải quyết các vấn đề môi trường phức tạp do quá trình khai thác và xử lý đất hiếm gây ra.

Cuộc cạnh tranh có dừng lại?

Cuộc đàm phán tại London ngày 9/6 khó có thể mang lại một giải pháp đột phá tức thời. Kịch bản khả dĩ nhất là hai bên sẽ đạt được một thỏa thuận "đình chiến" tạm thời, giảm bớt các phát ngôn căng thẳng để tránh gây sốc cho thị trường toàn cầu. Trung Quốc có thể sẽ không áp đặt các biện pháp cấm vận toàn diện ngay lập tức, nhưng sẽ tiếp tục sử dụng "vũ khí" đất hiếm như một con bài mặc cả trong các vấn đề khác.

Về lâu dài, cuộc cạnh tranh sẽ không dừng lại. Mỹ và phương Tây buộc phải chấp nhận một thực tế rằng kỷ nguyên của chuỗi cung ứng giá rẻ, không bị cản trở đã kết thúc. Việc xây dựng một chuỗi cung ứng đất hiếm mới, có sức chống chịu cao và an toàn hơn là một cuộc chạy đua marathon, không phải chạy nước rút.

Đối với Việt Nam, kết quả của cuộc đàm phán tại London, dù ra sao, cũng chỉ càng khẳng định thêm cơ hội lịch sử của mình. Căng thẳng Mỹ - Trung càng lớn, giá trị chiến lược của Việt Nam càng cao. Đây là thời điểm vàng để Việt Nam đưa ra các chính sách đột phá, thu hút đầu tư có chọn lọc, tập trung vào chuyển giao công nghệ chế biến sâu và phát triển bền vững.

Việc có thể biến tiềm năng tài nguyên thành sức mạnh kinh tế và vị thế địa chính trị thực sự hay không, sẽ phụ thuộc vào những quyết sách chiến lược ngay từ bây giờ.

Thế giới đang theo dõi London, nhưng các nhà đầu tư chiến lược cũng đang hướng tầm nhìn về Việt Nam.