“Sức khỏe” suy yếu, hộ kinh doanh co cụm phòng thủ

Khu vực hộ kinh doanh từ lâu được xem là cấu phần quan trọng của kinh tế tư nhân Việt Nam. Tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ đang hoạt động, thu hút gần 10 triệu lao động và đóng góp khoảng 32.840 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, bức tranh năm 2025-2026 cho thấy những dấu hiệu suy yếu đáng lo ngại. Theo khảo sát của VCCI, trong 6,1 triệu hộ có tới 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm và 75,4% mất bớt khách hàng. Biên lợi nhuận bị thu hẹp rõ rệt khi 73,7% hộ chỉ đạt mức lãi ít, 12,9% hòa vốn, 9,3% lỗ ít và chỉ 1,9% đạt mức lợi nhuận kỳ vọng.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng ban Pháp chế VCCI nhận định: “Kết quả hoạt động năm 2025 cho thấy, đa phần hộ kinh doanh vẫn duy trì được hoạt động nhưng đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất thấp, khó tích luỹ vốn để tái đầu tư hoặc chống chịu với cú sốc mới”.

 Sức ép tài chính khiến tâm thế kinh doanh của các hộ chuyển mạnh sang trạng thái co cụm “phòng thủ”. Có tới 60,8% hộ lựa chọn duy trì hoạt động cầm chừng và 33% dự định thu hẹp quy mô hoặc giải thể. Điều này phản ánh rõ nguy cơ “rạn nứt” của một lớp đệm an sinh quan trọng, khi các hộ gia đình không còn đủ nguồn lực và niềm tin để duy trì hoạt động ổn định, chứ chưa nói đến mở rộng kinh doanh.

Về khó khăn cụ thể, 73,3% hộ cho biết gặp trở ngại về pháp lý, cao hơn cả khó khăn về thị trường (43,8%), đầu vào (59,3%) hay nguồn lực (32,6%). Đồng thời, áp lực chi phí cũng gia tăng khi 43,8% hộ gặp khó về nguyên liệu, 39,5% gặp khó trong tuân thủ và kế toán.

Đáng chú ý, mức độ hiểu biết chính sách của hộ kinh doanh còn hạn chế, chỉ 13,9% nắm rõ quy định, trong khi gần 50% chỉ hiểu ở mức cơ bản và hơn 33% chỉ “nghe nói”. Điều này khiến việc triển khai các quy định mới, đặc biệt là hóa đơn điện tử, trở thành thách thức lớn trong vận hành hàng ngày.

84,4% hộ kinh doanh “sợ” chuyển đổi lên DNĐiểm đáng chú ý nhất trong khảo sát của VCCI, áp lực pháp lý như một “điểm nghẽn” lớn nhất. Với 73,3% phản hồi, rào cản này đã vượt qua các yếu tố thị trường truyền thống, cho thấy chi phí tuân thủ thuế và kế toán đang trở thành gánh nặng trực tiếp, thậm chí ngang ngửa chi phí nguyên liệu.

Các nghiệp vụ mang tính kỹ thuật như hóa đơn điện tử đang tạo ra rủi ro thực sự: 54,8% hộ không biết cách sửa hóa đơn khi sai sót và 71,2% gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để hạch toán đúng quy định. Áp lực tuân thủ tăng mạnh theo quy mô doanh thu, đặc biệt với nhóm hộ trên 3 tỷ đồng, khiến nhiều người xem các nghĩa vụ pháp lý như một “gông cùm” cản trở phát triển.

Hệ quả là tâm lý e ngại chuyển đổi lên doanh nghiệp lan rộng. Có tới 84,4% hộ kinh doanh chưa có kế hoạch chuyển đổi, với các lý do chính gồm lo ngại thủ tục thuế phức tạp hơn (93,4%), hệ thống kế toán khó khăn (91,7%) và áp lực thanh kiểm tra cao hơn (88,9%).

Phân tích về nguyên nhân này, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho rằng: “Để hộ kinh doanh thực sự phát triển bền vững, tiếp cận tốt hơn với yêu cầu phát triển mới, không chỉ có chính sách thuế thay đổi, mà cần hệ thống chính sách đồng bộ, rõ ràng, đảm bảo dễ tuân thủ. Nhiều hộ kinh doanh chia sẻ, ngưỡng miễn thuế lên mức nào không phải là vấn đề, mà họ cần ranh giới rõ ràng để tuân thủ, rất sợ bị vi phạm”.

Bà Hải cũng chỉ ra thực tế phổ biến, nhiều hộ không phân định rõ chi phí đầu vào và chi tiêu cá nhân, dòng tiền kinh doanh thường lẫn với chi tiêu gia đình. Điều này khiến họ lúng túng khi áp dụng phương pháp tính thuế theo doanh thu trừ chi phí, đặc biệt trong quản lý chi phí hợp lệ.

Ở góc nhìn chính sách, bà Phạm Chi Lan, nguyên Phó Chủ tịch VCCI nhấn mạnh, một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ ít rào cản mà còn cần các quy định “dễ hiểu, dễ thực hiện và có thể dự đoán”.

Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, việc tạo thuận lợi trong tuân thủ sẽ giúp giảm áp lực và duy trì tính linh hoạt của khu vực hộ kinh doanh. Ông Bình đề xuất: “Bản chất của hộ kinh doanh là cá nhân kinh doanh, do đó nên áp dụng thuế thu nhập cá nhân dựa trên lợi nhuận thực tế thay vì doanh thu. Có người doanh thu cả tỷ nhưng lãi vài chục triệu, vẫn phải đóng thuế như ngành có lợi nhuận cao là không hợp lý”.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ méo mó thị trường nếu chính sách ưu đãi không hợp lý: “Nếu ưu đãi quá nhiều cho hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ có thể quay lại mô hình hộ để giảm chi phí”. Theo ông Bình, cần xây dựng khung pháp lý riêng cho kinh doanh cá thể, từ đó thiết kế chính sách thuế và quản lý phù hợp.