Điều kỳ diệu trong The Carpet House

Trong The Carpet House (Ngôi nhà thảm) ở quận 2, TP.HCM, hàng trăm tấm thảm Ba Tư được Jan Stromler lặn lội, tìm kiếm trong nhiều thập kỷ, mang về từ Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Afghanistan, Ấn Độ, Pakistan và cả Trung Quốc.

Jan, một người yêu cái đẹp từ tự nhiên có thể ngồi hàng giờ để kể những câu chuyện về thảm. Theo ông, nếu bất kỳ ai muốn sở hữu một tấm thảm Ba Tư mà không dành thời gian để hiểu về nó thì món đồ này trở nên thật vô tri. Hiện hơn 100 tấm thảm Ba Tư trong The Carpet House hoàn toàn được làm bằng tay (handmade). Ông cho biết, để hoàn thiện được một tấm thảm, có khi cả gia đình 4,5 người, tỉ mỉ từng nút thắt được thực hiện từ vài tháng tới vài năm.

Cái nôi của những tấm thảm này khởi nguồn từ Iran. Bộ tộc người Ba Tư ở Iran sống du mục, ban đầu dệt thảm để sử dụng chống lại cái rét và sự ẩm ướt của nền đất trong mùa đông. Từ chức năng chính ban đầu là để phục vụ cho nhu cầu của cuộc sống hàng ngày, dần dần những chiếc thảm Ba Tư đã trở thành một hình thức để biểu đạt cảm xúc, sự sáng tạo và là một hình thức nghệ thuật đích thực. Chúng càng trở nên có giá trị khi những quốc gia châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu tìm kiếm và sẵn sàng bỏ ra số tiền lớn để có được tấm thảm Ba Tư trong ngôi nhà của mình. Người thợ được trân trọng và có động lực hơn để lao động nhưng với họ giữ được linh hồn truyền thống của nghề mới là điều quan trọng và điều đó giúp những chiếc thảm Ba Tư  thành một loại hình nghệ thuật đỉnh cao.

Những họa tiết trên mỗi tấm thảm đều không giống nhau, bởi chúng được dệt từ cảm xúc và tâm trí của người vẽ hình. Đó cũng là công đoạn đầu tiên để tạo nên hình hài của một chiếc thảm. Bộ tộc người Ba Tư sống du mục trên núi cao, vì vậy trong những hình ảnh hiển thị trên thảm hầu hết đều gắn với đời sống của họ, như chim muông, hoa lá... 

Riêng với thảm Gabbeh được sản xuất tại tỉnh Fars phía Tây Nam Iran, người thợ dệt thường làm theo ngẫu hứng, họ có thể dệt theo trí tưởng tượng hay những gì mình nhìn thấy trước mắt, rồi thêm vào các họa tiết truyền thống. Vì thế, mỗi tấm thảm đều là một tác phẩm độc đáo, được sáng tạo bằng tâm hồn bay bổng của người thợ và không bao giờ trùng lắp.

“Tôi nghĩ họ như siêu nhân vậy, họ có khả năng sáng tạo phi thường, khéo léo và có tình yêu bất diệt đến mức không thể tin được”, Jan nói.

Chất liệu chính để dệt thảm là từ lông cừu hoặc dê, sau khi luộc, được kéo thành sợi và nhuộm bằng tay với chất tạo màu hoàn toàn tự nhiên từ thực vật (rau, củ, hoa lá, vỏ các loại quả, hạt...). Nhuộm màu chính là công đoạn quan trọng nhất, bởi nó tạo nên sự sinh động cho bức tranh mà người vẽ đã họa ban đầu. Cũng vì chất nhuộm từ thiên nhiên nên màu sắc của thảm hầu như không biến đổi theo thời gian và cực kỳ lành tính với sức khỏe con người. Càng nhiều nút thêu thì tấm thảm càng mịn, ngoài ra những tấm thảm được dệt từ lông của những con cừu trên núi cao, thường sẽ mềm mịn hơn vì vậy chất lượng tốt hơn và dĩ nhiên đắt tiền hơn.

Hơn cả cao sang, quyền quý

Jan Stromler ví von, mỗi một tấm thảm giống một bài hát hay, tồn tại lâu với thời gian, bài hát ấy trở thành bất hủ. Tấm thảm càng cũ, càng có tuổi thì giá trị của nó càng lớn. Ví dụ, trong The Carpet House, Jan cho biết, có tấm thảm được làm cách đây 70 năm, chưa qua sử dụng, và hiện nay tấm đắt giá nhất lên tới vài chục ngàn đô.

Jan cũng nhập một số thảm sản xuất ở Trung Quốc về nhưng theo ông những hoa văn của thảm đơn điệu, không có chiều sâu, không có những chi tiết phức tạp cầu kỳ, tinh xảo như thảm được sản xuất ở các nước Trung Đông. Chính sự biểu đạt hạn chế, khiến thảm của Trung Quốc không thể sánh được với thảm Ba Tư, mặc dù chúng cũng được dệt bằng tay. Điều đó, cho thấy, giá trị của thảm Ba Tư được cộng hưởng bởi rất nhiều yếu tố: Chất liệu, màu sắc, thời gian, sự kỳ công từ đôi tay, tình yêu của người thợ và tính văn hóa, lịch sử của vùng đất.

Những tấm sản xuất ở Trung Đông dù được làm cách của riêng nó nhưng nó rất phổ quát, giống như một tấm áo sơ mi vậy, dù giản dị nhưng nó lại sang và dễ mặc, nên bất cứ quốc gia nào cũng có thể yêu thích hoa văn của thảm Ba Tư.

Trước khi mang về Việt Nam, Jan và Nga Stromler cũng nghiên cứu kỹ đời sống của người Việt. Bởi những gia đình có điều kiện, sống trong biệt thự hoặc những căn hộ cao cấp không kém những nước phát triển, trong nhà ai cũng có máy lạnh. Nên yếu tố khí hậu và thời tiết của Việt Nam được cho là không ảnh hưởng gì đến màu sắc cũng như độ bền của thảm Ba Tư. Ở một số nước châu Âu độ ẩm có khi lên tới 90%, chiếc thảm vẫn thản nhiên mang đến vẻ đẹp của mình trong ngôi nhà mà nó xuất hiện ở đó. Thời gian cũng là yếu tố giá trị, càng sử dụng thì màu sắc càng dịu hơn, dễ chịu hơn và có chiều sâu hơn.

Ở Iran hiện có khoảng 4 triệu người dệt thảm, từng cá nhân hoặc gia đình dệt theo cách riêng chứ không sản xuất hàng loạt từ nhà máy. Và để bảo vệ nghề truyền thống này như một niềm tự hào của đất nước mình, Chính phủ Iran đã cấm sử dụng chất hóa học cho công đoạn nhuộm màu. Với những gia đình làm ra tấm thảm không chất lượng, họ coi đó là một sự hổ thẹn.

“Một tấm thảm đẹp giống như một thành viên trong gia đình, khi ở nhà, nhìn ngắm nó, mình cảm thấy vui, khi đi xa thấy nhớ nó, những tấm thảm ấy có liên kết mật thiết với tình cảm của chủ nhân. Trong The Carpet House có rất nhiều tấm thảm, như bạn thấy đấy, thậm chí phải cuộn tròn lại để trong góc phòng nhưng nếu lấy đi hết, bạn sẽ thấy trống rỗng, vô hồn và mất luôn cả sự ấm áp”, Jan khẳng định

“Tôi cho khách sử dụng trong 1 tuần và sẽ lấy đi sau thời gian đó. Họ sẽ thấy ngôi nhà của mình trống trải, thiếu thốn và không còn ấm cúng nữa. Đó là lúc họ đã cảm được linh hồn và giá trị của tấm thảm”, Tariq Kabir, một cộng sự của Jan kể chuyện vui về cách tiếp thị cho những tấm thảm của mình.

Sau hàng trăm năm sử dụng, nhiều gia đình còn treo nó lên tường như một vật trang trí. Hơn cả sự cao sang, quyền quý, những tấm thảm Ba Tư với những người hiểu về nó, giống như những bức tranh tinh xảo và độc bản của các bậc danh họa tài ba. Có những tấm thảm trên thế giới có giá cả hàng triệu đô là vì thế.