Có cơ chế chưa chắc đã có năng lực

Có một thực tế tồn tại lâu nay trong đổi mới sáng tạo: doanh nghiệp phải tuân thủ pháp luật để đưa sản phẩm ra thị trường, nhưng nhiều công nghệ mới lại xuất hiện trước khi pháp luật kịp điều chỉnh. Chờ quy định hoàn thiện có thể đánh mất cơ hội; triển khai khi chưa kiểm soát được rủi ro lại có thể gây thiệt hại cho thị trường và xã hội.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) ra đời để giải quyết bất cập ấy. Thay vì lựa chọn giữa cấm đoán và thả nổi, Nhà nước cho phép thử nghiệm trong phạm vi, thời hạn và điều kiện giám sát nhất định, qua đó thu thập bằng chứng thực tiễn để hoàn thiện chính sách.

Ở Việt Nam, sandbox đang được chuyển từ chủ trương sang thực tiễn. Sau Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 68-NQ/TW, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Nghị định 94/2025/NĐ-CP về thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng đã tạo thêm cơ sở pháp lý cho những mô hình mới. Đến đầu tháng 10/2026, Nghị định này tiếp tục được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 382/2026.

Không chỉ dừng ở ngân hàng, sandbox đã bắt đầu đi vào các lĩnh vực công nghệ sâu. Ngày 10/9/2026, Hà Nội trao quyết định cho phép thử nghiệm tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc đối với hệ thống giao thông tự hành thông minh của Phenikaa-X và công nghệ sản xuất tổng oxit đất hiếm hàm lượng trên 95%. Từ chỗ chờ đủ quy định mới quản lý, cơ quan nhà nước đã chuyển sang chủ động mở không gian thử nghiệm có giới hạn. Nói cách khác, cánh cửa thể chế đã thực sự hé mở.

Dẫu vậy, có cơ chế không đồng nghĩa với doanh nghiệp đã sẵn sàng tham gia. Bức tranh chín tháng đã qua năm 2026 phần nào cho thấy sự chênh lệch về nguồn lực: cả nước có gần 149,7 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, tổng vốn đăng ký 1.884 nghìn tỷ đồng, tăng 32,7% về vốn so với cùng kỳ. Tuy nhiên, gần 74,3 nghìn doanh nghiệp quay lại hoạt động, giảm 14%; tổng số gia nhập và tái gia nhập thị trường hơn 223,9 nghìn, trong khi 172 nghìn doanh nghiệp rút lui.

Những con số ấy không trực tiếp đo mức độ sẵn sàng đối với sandbox. Nhưng chúng đặt ra yêu cầu thực tế: một doanh nghiệp còn chật vật duy trì dòng tiền, thiếu nhân lực chuyên môn và hệ thống tuân thủ sẽ khó theo đuổi thử nghiệm vốn đòi hỏi nguồn lực dài hạn, dữ liệu chuẩn hóa, phương án an toàn và khả năng chịu trách nhiệm.

Một startup có thể xây dựng thuật toán chấm điểm tín dụng bằng AI, nhưng liệu có đủ khả năng kiểm chứng thiên lệch dữ liệu, bảo vệ khách hàng và xử lý thiệt hại khi thuật toán sai? Sandbox cho phép thử nghiệm điều chưa chắc chắn, không phải giấy phép miễn trách nhiệm đối với những rủi ro có thể dự liệu.

Mở rộng cơ hội tiếp cận sandbox cho doanh nghiệp

Ở Anh, Cơ quan Quản lý tài chính (FCA) chọn doanh nghiệp vào sandbox theo năm tiêu chí công bố sẵn: sản phẩm thuộc phạm vi quản lý, có đổi mới thực chất, đem lại lợi ích cho người tiêu dùng, đã sẵn sàng thử nghiệm và thực sự cần hỗ trợ pháp lý. Hồ sơ còn phải kèm kế hoạch thử nghiệm, chứng minh nguồn lực và phương án bồi thường nếu xảy ra thiệt hại. Trong năm tài chính 2025-2026, FCA nhận 142 hồ sơ, chấp thuận 14 (một số hồ sơ có thể còn chờ xét). Với việc chỉ chọn khoảng một phần mười, FCA đặt chất lượng thử nghiệm lên trên số lượng.

Nếu Anh siết chặt đầu vào, Singapore lại chú trọng đầu ra: con đường đưa sản phẩm ra thị trường sau thử nghiệm. Trong 19 doanh nghiệp được Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) chấp thuận tham gia các sandbox kể từ năm 2016, đã có 15 doanh nghiệp hoàn tất thử nghiệm và được cấp giấy phép phù hợp; thời gian xử lý hồ sơ trung vị khoảng ba tháng. Đây không phải tỷ lệ có thể sao chép máy móc, nhưng kinh nghiệm của cả hai nước gợi chung một nguyên tắc: sandbox phải có tiêu chí đầu vào rõ ràng và lối ra pháp lý khả thi.

Việt Nam hiện mới tập trung vào vế thứ nhất: nới đầu vào. Nghị định 382/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 6/10, đã đơn giản hóa việc lập, gửi hồ sơ và thủ tục thử nghiệm trong lĩnh vực ngân hàng. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đang sửa 5 nghị định hướng dẫn Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để gỡ vướng về thủ tục. Còn vế thứ hai, thử nghiệm xong thì doanh nghiệp đi tiếp ra sao, vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.

Lối ra ấy cũng không thể chỉ thiết kế trong khuôn khổ sandbox. Một startup chấm điểm tín dụng bằng AI muốn kinh doanh chính thức sẽ phải đáp ứng cùng lúc quy định về ngân hàng, dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng và trách nhiệm dân sự. Riêng dự án Luật An ninh dữ liệu, dự kiến được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, sẽ đặt thêm yêu cầu quản trị rủi ro dữ liệu. Kỳ họp này còn dự kiến xem xét 47 dự án luật, nghị quyết, nghĩa là luật chơi quanh sandbox sẽ tiếp tục thay đổi. Nếu không gắn với những thay đổi đó, sandbox dễ thành một ốc đảo: thử nghiệm thành công nhưng không có đường ra thị trường.

Từ đó, có ba việc cần làm rõ. Một là phân tầng điều kiện tham gia theo mức độ rủi ro: thủ tục gọn cho thử nghiệm quy mô nhỏ, tiêu chuẩn nghiêm ngặt khi liên quan đến tiền, dữ liệu nhạy cảm hay an toàn cộng đồng. Hai là có cơ chế tư vấn trước khi nộp hồ sơ, kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và tổ chức kiểm định độc lập. Ba là thiết kế lối ra ngay từ đầu: điều kiện kết thúc, trách nhiệm bồi thường, tiêu chí cấp phép chính thức và cách đưa kết quả thử nghiệm vào sửa đổi pháp luật.

Xuyên suốt là yêu cầu minh bạch từ cả hai phía. Cơ quan quản lý cần công khai số hồ sơ, thời gian xử lý, sự cố và tỷ lệ chuyển sang kinh doanh chính thức, trong khi vẫn bảo vệ bí mật thương mại. Doanh nghiệp cần coi quản trị dữ liệu, tuân thủ và bảo vệ khách hàng là một phần của sản phẩm, chứ không phải thủ tục làm sau. Thiếu điều đó, sandbox rất dễ trở thành lợi thế riêng của những doanh nghiệp vốn đã mạnh.

Việt Nam cần sandbox để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kinh tế tư nhân. Nhưng thước đo của một sandbox tốt không phải số giấy phép đã cấp, mà là bao nhiêu mô hình được kiểm chứng, bao nhiêu rủi ro được nhận diện và bao nhiêu quy định được sửa sau thử nghiệm. Khi cánh cửa thể chế đã hé mở, câu hỏi không còn chỉ là doanh nghiệp đã sẵn sàng hay chưa. Điều đáng bàn hơn là: thể chế sẽ đồng hành để doanh nghiệp trưởng thành qua thử nghiệm, hay chỉ mở cửa rồi đứng ngoài quan sát?