Trao “cách tạo cần câu”, mở ra cả chuỗi sinh kế

Trong từ thiện, trao một khoản tiền có thể giúp người khó khăn vượt qua thời điểm ngặt nghèo. Trao một công cụ lao động có thể giúp họ bắt đầu kiếm sống. Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi người nhận còn được trang bị tri thức, kỹ năng và một cơ chế để tự đứng vững, thậm chí tiếp tục giúp đỡ những người khác?

Đó là câu hỏi nằm sau triết lý thiện nguyện mà bà Phạm Thu Hương, Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, luôn trăn trở kể từ khi Quỹ Thiện Tâm ra đời vào năm 2006.

“Mục tiêu của Quỹ là trao cần câu chứ không chỉ cho cá, thậm chí phải trao cả cách tạo cần câu, để hành trình thiện nguyện không chỉ là cứu khổ tức thời mà phải là tạo khả năng tự phát triển lâu dài, ngay cả khi chương trình hỗ trợ kết thúc”, bà chia sẻ.

Trong cách làm của quỹ từ thiện tư nhân đầu tiên và lớn nhất Việt Nam, điểm khác biệt nằm ở đích đến. Bà Hương lý giải, một khoản tiền có thể giải quyết khó khăn trước mắt. Nhưng một nghề nghiệp, một nền tảng tri thức, một mô hình sinh kế tốt hoặc an sinh tốt có khả năng giúp một người tự thay đổi cuộc sống trong nhiều năm. Khi một người đứng vững, gia đình họ có thể tốt lên, nhiều gia đình cùng tốt lên sẽ tạo ra thay đổi của cả một cộng đồng.

Với cách tiếp cận độc nhất vô nhị ấy, thước đo của thiện nguyện không còn chỉ là số tiền đã trao hay số người được hỗ trợ, mà còn là những thay đổi có thể tiếp tục diễn ra sau khi chương trình khép lại.

Một trong những minh chứng rõ nét là chương trình “Ngân hàng cho vay bê, nghé”. Thay vì trao bò giống cho một hộ gia đình rồi kết thúc hỗ trợ như thường thấy, Quỹ xây dựng cơ chế luân chuyển con giống giữa các hộ dân.

Gia đình nhận bê hoặc nghé cái có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng. Khi vật nuôi trưởng thành và sinh sản, con cái đầu tiên sẽ được chuyển cho gia đình tiếp theo. Nếu sinh con đực, con vật được bán làm bò thịt, nguồn thu tiếp tục phục vụ việc mua bê, nghé cái hỗ trợ những hộ sau.

Từ một con giống ban đầu, cơ chế này mở ra cơ hội hỗ trợ nối tiếp nhiều gia đình. Người nhận hôm nay có thể góp phần tạo nên cơ hội cho người nhận ngày mai. 

“Như vậy, một nguồn lực ban đầu có thể đi qua nhiều gia đình. Điều chúng tôi muốn tạo ra không dừng ở một con giống, mà là một chuỗi giá trị có khả năng tự sinh sôi. Chúng tôi gọi đó là những ‘chuỗi tự sinh giá trị’. Khi một người đứng vững, gia đình họ có thể tốt lên, nhiều gia đình cùng tốt lên sẽ tạo ra thay đổi của cả một cộng đồng”, bà Hương đúc kết.

Lòng tốt muốn đi xa phải có kỷ luật

Để những “chuỗi tự sinh giá trị” vận hành hiệu quả, thiện chí thôi chưa đủ. Theo bà Phạm Thu Hương, lòng tốt cần đi cùng tư duy khoa học, cách làm bài bản và trách nhiệm với từng đồng được trao đi.

Để tránh cảm tính và dàn trải, mỗi chương trình trước khi thực hiện đều được nhân sự của Quỹ Thiện Tâm xác minh hoàn cảnh, xây dựng kế hoạch và đồng hành với người cần hỗ trợ. Trong quá trình thực hiện, Quỹ phối hợp với địa phương kiểm tra, giám sát, đo lường kết quả; những mô hình hiệu quả mới được xem xét nhân rộng.

Đặc biệt, thay vì “cho không”, nhiều chương trình được Quỹ thiết kế với yêu cầu về “vốn đối ứng”. Khoản đối ứng này không nhất thiết phải bằng tiền, mà có thể là công sức, trách nhiệm hoặc cam kết thực hiện nghiêm túc của người thụ hưởng.

Chẳng hạn, trong chương trình hỗ trợ người dân Khánh Hòa chuyển mô hình nuôi trồng thủy sản ra vùng biển sâu bằng lồng HDPE, Vingroup hỗ trợ 70% nguồn lực, các gia đình tham gia 30%. Khi người dân cùng đầu tư cho sinh kế của chính mình, họ có thêm trách nhiệm với quá trình triển khai và kết quả đạt được.

Tư duy khác biệt ấy của Quỹ còn được thể hiện trong các chương trình phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cộng đồng. Một bác sĩ được hỗ trợ đào tạo có thể trở về địa phương, làm chủ kỹ thuật và cứu chữa cho hàng nghìn bệnh nhân trong nhiều năm. Một cô đỡ thôn bản được trang bị kiến thức có thể tiếp tục chăm sóc các bà mẹ trong cộng đồng. Một hợp tác xã được tổ chức sản xuất tốt có thể tạo sinh kế cho nhiều hộ nông dân.

“Sau dự án, những người được trao ‘cần câu’ không chỉ thu về hiệu quả kinh tế, mà còn thu về kiến thức sản xuất, kinh doanh, tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ về nhận thức, tư duy và hành động. Từ đó, người nhận có thể nâng cao năng lực tự chủ, tự tạo thêm ‘cần câu’ cho chính mình và cho những người xung quanh”, bà Hương nói.

Sau hơn 20 năm hoạt động kể từ khi thành lập năm 2006, Quỹ Thiện Tâm đã triển khai nhiều chương trình trên các lĩnh vực an sinh xã hội, giáo dục, y tế, sinh kế và văn hóa. Đến nay, tổng nguồn lực thiện nguyện đã và đang được Vingroup chia sẻ đến cộng đồng đã vượt con số 46.000 tỷ đồng, với số người được hỗ trợ lên tới 10 triệu lượt.

Từ một con giống đến nhiều hộ gia đình, từ một cơ hội học tập đến năng lực phục vụ cả cộng đồng, mỗi nguồn lực được sử dụng đúng cách đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho những thay đổi lớn hơn.

Đó cũng là đích đến của những “chuỗi tự sinh giá trị” mà Quỹ Thiện Tâm theo đuổi, để lòng tốt không dừng lại ở một lần giúp đỡ, mà tiếp tục sinh sôi, mở rộng cơ hội và tạo ra những giá trị lâu dài cho xã hội.