Trong bài phân tích về triển vọng chuỗi cung ứng AI, ông Frederic Neumann, Chuyên gia Kinh tế trưởng khu vực châu Á và Đồng Trưởng bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu khu vực châu Á, cùng ông Justin Feng, Chuyên gia kinh tế khu vực châu Á của HSBC, nhận định siêu chu kỳ AI hiện nay vẫn đang duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ.

Theo chuyên gia HSBC, chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) trong lĩnh vực điện tử cho thấy hoạt động sản xuất vẫn bền bỉ, đơn hàng tiếp tục mở rộng ở các nhóm điện tử công nghiệp, điện tử tiêu dùng và máy tính trên toàn châu Á cũng như thế giới.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang có cơ hội trở thành một mắt xích quan trọng hơn trong chuỗi cung ứng phục vụ ngành công nghiệp AI. Dù chưa sản xuất được những dòng chip logic tiên tiến nhất hay bộ nhớ băng thông cao, Việt Nam vẫn tham gia vào các công đoạn cung cấp linh kiện thiết yếu cho trung tâm dữ liệu, như tủ mạng máy chủ và bảng mạch in.

Đáng chú ý, Việt Nam cũng đang nổi lên trong lĩnh vực lắp ráp và kiểm thử bán dẫn thuê ngoài (OSAT), công đoạn xử lý hậu kỳ có vai trò quan trọng đối với các loại chip được sử dụng trong trung tâm dữ liệu AI.

Nền tảng điện tử tạo lợi thế đón dòng vốn mới

Theo HSBC, vị thế hiện tại của Việt Nam không phải thành quả đạt được trong một sớm một chiều. Quốc gia này đã mất nhiều năm xây dựng năng lực sản xuất và lắp ráp trong ngành điện tử châu Á vốn có sự cạnh tranh gay gắt từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc đại lục, Singapore, Malaysia và Thái Lan.

Việt Nam từng bước hình thành năng lực sản xuất trong nhiều lĩnh vực như điện thoại thông minh, thiết bị âm thanh, màn hình, đồ gia dụng, chip cấp thấp và hàng điện tử tiêu dùng.

Nền tảng công nghiệp được tích lũy trong thời gian dài đã mang lại kết quả đáng kể. Theo số liệu được chuyên gia HSBC dẫn lại, năm ngoái, tổng kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử của Việt Nam đạt 160 tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP.

Đóng góp quan trọng vào quá trình này là sự hiện diện của các nhà sản xuất nước ngoài. Những tập đoàn Hàn Quốc như Samsung và LG đã xây dựng các cụm công nghiệp quy mô lớn, đồng thời hình thành hệ sinh thái nhà cung ứng tại Việt Nam.

Gần đây, dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (ODI) từ Trung Quốc đại lục tiếp tục tạo thêm động lực. Trong ba năm qua, tổng dòng vốn ODI từ Trung Quốc đại lục vào Việt Nam đạt khoảng 9 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những điểm đến tiếp nhận vốn từ Trung Quốc lớn nhất Đông Nam Á.

Chuyên gia HSBC cho rằng Việt Nam đang hưởng lợi từ quá trình tái định hình công nghiệp của Trung Quốc đại lục. Nền kinh tế này đang chuyển từ vị thế “công xưởng của thế giới” sang “công xưởng của các nhà máy của thế giới”, tức cung cấp linh kiện và thiết bị cho các nhà máy tại nhiều quốc gia khác.

Đáng chú ý, chuyên gia HSBC nhận định: “Không nền kinh tế nào ở Đông Nam Á ghi nhận mức tăng nhập khẩu linh kiện trung gian từ Trung Quốc nhiều như Việt Nam”.

Nguồn linh kiện và nguyên liệu đầu vào này không chỉ tạo thêm việc làm trong lĩnh vực sản xuất, mở ra cơ hội kinh doanh mà còn giúp doanh nghiệp Việt Nam hội nhập vào các chuỗi cung ứng khu vực có mức độ cạnh tranh cao.

Đối với các nhà sản xuất Trung Quốc, sức hấp dẫn của Việt Nam một phần đến từ năng lực điện tử được hình thành nhờ dòng vốn đầu tư từ Hàn Quốc trước đây. Bên cạnh đó, Việt Nam có lực lượng lao động tương đối trẻ, chi phí cạnh tranh và kỹ năng phù hợp với yêu cầu sản xuất.

Thách thức thoát khỏi vai trò lắp ráp cuối cùng

Dù có nhiều lợi thế, chuyên gia HSBC lưu ý Việt Nam vẫn chủ yếu đảm nhiệm khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc cung cấp những linh kiện, thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn.

Điều này cho thấy lợi ích từ làn sóng đầu tư công nghệ chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp trong nước đã làm chủ được những công đoạn có giá trị cao trong chuỗi sản xuất. Các tác động lan tỏa tích cực đối với nền kinh tế trong dài hạn vẫn chưa thực sự được đảm bảo.

Bên cạnh đó, sự bùng nổ của AI cũng không đồng nghĩa với việc mọi khoản đầu tư vào lĩnh vực này đều mang lại hiệu quả. Theo chuyên gia HSBC, mối lo ngại của nhà đầu tư về quy mô chi tiêu vốn và khả năng sinh lời đang gia tăng.

Việc mở rộng các trung tâm dữ liệu cũng phải đối mặt với những hạn chế ngày càng nghiêm ngặt về năng lượng, đất đai, nguồn nước, quy định quản lý và năng lực sản xuất. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến tốc độ triển khai các dự án và khả năng tận dụng cơ hội từ làn sóng AI.

Theo HSBC, bước đi tiếp theo của Việt Nam là tiếp tục nâng cấp vị trí trong các chuỗi cung ứng công nghiệp, thay vì chỉ tập trung mở rộng công suất sản xuất.

Trung Quốc là một tiền lệ đáng chú ý. Quốc gia này từng chuyển mình từ một địa điểm lắp ráp sản phẩm cho các tập đoàn đa quốc gia nước ngoài thành đối thủ cạnh tranh của những doanh nghiệp hàng đầu thế giới.

Một tín hiệu tích cực là trong thập kỷ qua, Việt Nam ghi nhận mức gia tăng độ phức tạp của cơ cấu xuất khẩu lớn nhất châu Á, với động lực chính đến từ lĩnh vực điện tử. Trong khi đó, nền tảng công nghiệp của Việt Nam vẫn còn tương đối trẻ, trái ngược với xu hướng già hóa nhanh chóng của lực lượng lao động tại phần lớn các nền kinh tế châu Á.

Tuy nhiên, để duy trì lợi thế, Việt Nam cần tận dụng làn sóng AI để phát triển năng lực công nghiệp thực chất, nâng cao trình độ công nghệ và gia tăng sự tham gia của doanh nghiệp nội địa.

Chuyên gia HSBC nhấn mạnh: “Lợi thế đó chỉ có thể duy trì nếu Việt Nam tận dụng thời điểm AI để xây dựng năng lực, chứ không chỉ mở rộng công suất”.

Theo đó, việc phát triển sâu hơn mạng lưới nhà cung ứng trong nước, đồng thời tiếp thu bí quyết kỹ thuật và kinh nghiệm thương mại từ các đối tác nước ngoài sẽ đóng vai trò quan trọng.

Đây không chỉ là cơ hội để Việt Nam đón thêm dòng vốn đầu tư trong lĩnh vực công nghệ mà còn là bước đi cần thiết để chuyển từ một điểm đến sản xuất, lắp ráp thành mắt xích có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu.