Động thái được ví như một "lá chắn" bảo hộ này không chỉ là phản ứng trước tình trạng dư thừa công suất toàn cầu mà còn là lời tuyên bố về quyết tâm của Brussels trong việc bảo vệ ngành công nghiệp thép, vốn được coi là trụ cột của quá trình chuyển đổi xanh của châu lục.

Ngành công nghiệp "trên bờ vực sụp đổ"

Quyết định cứng rắn, được đưa ra vào ngày 7/10/2025 (giờ Brussels), nhằm thay thế cơ chế bảo hộ hiện tại sẽ hết hạn vào giữa năm 2026 theo quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Theo các số liệu cụ thể, Ủy viên Công nghiệp EU, Stephane Séjourné, cho biết ngành thép châu Âu đang "trên bờ vực sụp đổ".

Hiện tại, các nhà máy thép trong khối chỉ hoạt động ở mức 67% công suất, trong khi mục tiêu của các biện pháp mới là nâng mức này lên khoảng 80%.

Để đạt được mục tiêu đó, Ủy ban châu Âu (EC) đề xuất giảm hạn ngạch nhập khẩu miễn thuế từ mức của năm 2024 xuống còn 18,3 triệu tấn mỗi năm, tức là giảm 47%. Bất kỳ lô hàng nào vượt quá ngưỡng này sẽ phải chịu mức thuế 50%, cao gấp đôi so với mức 25% hiện hành.

Ông Séjourné gọi đây là chiến lược "tái công nghiệp hóa châu Âu", nhấn mạnh sự cấp thiết phải hành động. Áp lực tài chính và thương mại đã khiến ngành công nghiệp này mất đi gần 100.000 việc làm trực tiếp trong 15 năm qua.

Axel Eggert, Tổng Giám đốc Hiệp hội Thép châu Âu (Eurofer), đã hoan nghênh đề xuất này, khẳng định đây là "bước đi quan trọng" mà ngành công nghiệp đang tìm kiếm.

Dư thừa công suất toàn cầu và "hiệu ứng chuyển hướng"

Mặc dù biện pháp này áp dụng cho nhiều quốc gia xuất khẩu thép lớn, động lực cốt lõi vẫn là cuộc chiến chống lại tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc.

Các quan chức EU chỉ ra rằng dư thừa công suất thép toàn cầu hiện ước tính vào khoảng 602 triệu tấn - gấp hơn bốn lần tổng tiêu thụ hàng năm của EU. Mức thuế 50% mà Tổng thống Mỹ Donald Trump từng áp đặt lên thép đã vô tình tạo ra "hiệu ứng chuyển hướng", khiến một lượng lớn thép giá rẻ, chủ yếu từ Trung Quốc, bị đẩy sang thị trường châu Âu.

Để ngăn chặn việc lách thuế, EC đưa ra yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc, buộc các nhà nhập khẩu phải khai báo rõ ràng nơi thép được "nóng chảy và rót". Đồng thời, Brussels cũng coi động thái cứng rắn này là một "bước đệm quan trọng" để đàm phán với Washington, với hy vọng gỡ bỏ các rào cản thuế quan hiện tại của Mỹ đối với thép EU và hình thành một "liên minh kim loại" chung nhằm đối phó với Bắc Kinh.

Phản ứng trái chiều và tiềm năng tranh chấp WTO

Mức thuế cao này đã gây ra sự chia rẽ trong giới thương mại quốc tế. Bên cạnh sự ủng hộ nhiệt liệt từ các nhà sản xuất EU, các đối tác thương mại thân cận như Vương quốc Anh — một trong những nước xuất khẩu thép lớn nhất vào EU — đã lên tiếng phản đối mạnh mẽ. Gareth Stace, người đứng đầu cơ quan công nghiệp UK Steel, cảnh báo với The Guardian rằng việc tăng thuế có thể gây ra "cuộc khủng hoảng lớn nhất" cho ngành thép của họ.

Về mặt pháp lý, đề xuất của EC vẫn cần sự chấp thuận cuối cùng từ các quốc gia thành viên và Nghị viện châu Âu trước khi có hiệu lực vào đầu năm 2026. Mặc dù các quan chức EU khẳng định biện pháp mới tuân thủ các quy tắc của WTO, mức tăng thuế đột ngột và việc cắt giảm hạn ngạch sâu có thể dẫn đến các cuộc đàm phán khó khăn, thậm chí là tranh chấp pháp lý từ các đối tác thương mại bị ảnh hưởng.

Tác động kép đến Việt Nam và thách thức truy xuất nguồn gốc

Là một trong những quốc gia xuất khẩu thép hàng đầu vào EU trong năm 2024, chính sách mới này của khối sẽ tạo ra tác động kép đối với ngành thép Việt Nam.

Trước hết, các nhà sản xuất thép Việt Nam sẽ phải đối mặt với rào cản tiếp cận thị trường trực tiếp: hạn ngạch được miễn thuế bị cắt giảm sâu 47% sẽ làm giảm đáng kể khối lượng xuất khẩu được phép vào châu Âu. Lượng hàng hóa vượt hạn ngạch sẽ chịu mức thuế trừng phạt 50%, khiến thép Việt Nam mất đi lợi thế cạnh tranh về giá so với các nhà sản xuất nội khối EU.

Thứ hai, nguy cơ từ "hiệu ứng chuyển hướng" sẽ gia tăng. Khi EU và Mỹ đều dựng lên các rào cản thuế quan cao, lượng thép dư thừa từ Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, và Ấn Độ có thể chuyển hướng sang các thị trường khu vực lân cận, bao gồm Đông Nam Á. Điều này sẽ làm tăng áp lực cạnh tranh về giá ngay tại thị trường nội địa và các thị trường xuất khẩu khác của Việt Nam.

Cuối cùng, quy tắc "nóng chảy và rót" mới của EU đặt ra thách thức nhưng cũng là cơ hội. Mặc dù các doanh nghiệp Việt Nam đã nhiều lần đối mặt với cáo buộc lẩn tránh thuế liên quan đến thép Trung Quốc, quy tắc nghiêm ngặt này buộc các nhà sản xuất phải minh bạch hóa quy trình sản xuất.

Những doanh nghiệp thép Việt Nam có khả năng chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và quy trình chế biến rõ ràng, tách biệt hoàn toàn khỏi nguồn cung bị điều tra, sẽ có cơ hội củng cố vị thế và uy tín tại một thị trường khó tính như châu Âu.

Việc EU quyết định áp dụng mức thuế 50% đối với thép nhập khẩu không chỉ là một hành động bảo hộ mà còn là một quyết định chính trị chiến lược, báo hiệu sự dịch chuyển của khối này sang một kỷ nguyên thương mại ưu tiên quyền tự chủ và an ninh kinh tế, sẵn sàng sử dụng các công cụ cứng rắn để bảo vệ ngành công nghiệp thiết yếu cho tương lai của mình.