Bữa cơm - nơi giáo dưỡng lòng biết ơn  

Việt Nam vốn thuộc nền văn minh lúa nước. Cây lúa được dùng làm cây lương thực chính. Cơm là thành phần chủ đạo trong bữa ăn.

“Nhà giàu cơm ngày ba bữa/nhà nghèo nổi lửa ngày ba lần”. Mới biết, cơm bình đẳng cho tất cả mọi người, cơm không phân biệt giàu nghèo, sang hèn. Người Việt bao đời đã từng khái niệm ấm no, hạnh phúc đồng nghĩa với ngày có đủ ba bữa cơm. 

Nếu bữa cơm sáng ai nấy ăn riết để đi làm thì bữa cơm chiều là dịp để các thành viên thủng thẳng quây quần bên nhau “tổng kết tình hình” trong ngày, gởi gắm tâm tư tình cảm với nhau. Bữa cơm cũng là nơi, ông bà, cha mẹ dạy dỗ con cái đạo lý ở đời, trong đó có lòng biết ơn - là nền tảng đạo đức truyền thống tốt đẹp của người Việt. Để có hột gạo cho ta ăn mà sống, trước hết phải biết ơn người nông dân. Sau đó là biết ơn trời đất và các vị thần cai quản thiên nhiên. 

Để tạ ơn Thượng đế, thiên nhiên, con người đã ban cho thức ăn và sự nuôi dưỡng, tín đồ của một số đạo giáo như Kitô giáo, Hồi giáo, Ấn Độ giáo… và rải rác Phật tử ở một số nơi đã thực hiện nghi thức cầu nguyện trước bữa ăn.   

Có thể nói, bữa cơm không chỉ nuôi sống phần xác mà còn nuôi dưỡng phần hồn, giúp con người sống thiện lương hơn, duy mỹ hơn, biết trân trọng sự sống và trân quý những gì mình được ban cho.

Bữa cơm thuở hàn vi

Thời bao cấp, lương giáo viên của cả hai vợ chồng cộng lại xấp xỉ 90 đồng. Tiêu chuẩn lương thực chính của mỗi người gồm 13 ký gạo và nửa ký thịt heo/tháng 

Thịt heo lãnh về, mỡ thắng ra cho vào keo ăn dè từng chút một;  Xương hầm lấy nước ngọt để dành nấu canh; Thịt xắt nhỏ kho khô mặn quéo. Chưa hết tháng, mâm cơm đã không còn thịt nhưng chúng tôi vẫn bảo nhau: “Tri túc, tiện túc, đãi túc hà thời túc…”.

Nhưng khi lần lượt hai đứa con ra đời, rồi chúng bước qua tuổi ăn tuổi lớn, giống như bao nhiêu gia đình khác trên cái cù lao hẻo lánh vào thời kỳ đất nước khó khăn, cuộc sống của gia đình tôi cũng rơi vào cảnh vất vả, thiếu thốn. Lâu lâu mới được một bữa cơm có thịt. Còn thì hầu như quanh năm, mâm cơm của chúng tôi chỉ có mấy con lòng tong hủn hỉn, ốc hến, tương chao hay nước mắm kho quẹt. 

Nhưng đặc biệt, có một món ăn mà trải qua hơn 40 năm, các con tôi vẫn còn rất ấn tượng và đặt tên là “món Best Seller của má”. Đó là canh cải trời. Hồi đó, món canh cải trời hầu như có mặt thường xuyên trên mâm cơm của chúng tôi. Cải trời là một loại rau dại mọc tự nhiên thành từng cụm dọc các mép mương, bờ ruộng. Không ai trồng, không ai tưới, chỉ cần mưa xuống là cải trời hứng mưa nhảy con, bung tược xanh um.

Bữa nào đi dạy về kịp con nước ròng, ông xã tôi nhảy ùm xuống mương xúc một nắm tép chong, bằm nhuyễn nấu canh. Còn bữa nào trật con nước, không có tép  thì cải trời nấu với bột ngọt cũng đậm đà ngây ngất như thường.

Bữa cơm chiều chạng vạng, dưới ngọn đèn dầu leo lét, mâm cơm được dọn ra chỉ  một tượng canh cải trời phả mùi thơm cùng vị thanh của nước và giòn ngọt của rau. Quây quần bên nhau quanh mâm cơm, các con vừa ăn vừa giành nhau kể chuyện trường, chuyện lớp, chuyện cô giáo, bạn bè… Rất nhiều câu chuyện con nít, cười ra nước mắt.

Các con tôi khôn lớn nên người theo từng bữa cơm không thịt cá nhưng tràn ngập tiếng cười trong những ngày nghèo khó gieo neo nơi miền quê heo hút ấy. Vợ chồng tôi cũng theo đó mà từng ngày trưởng thành và cứng cáp hơn lên.           

Nói là nói vậy, chứ thiệt ra, có những bữa chiều, ngoài trời mưa rỉ rả, gió ràn rạt lùa qua cửa liếp, bên sông văng vẳng tiếng chim vịt kêu chiều, ngồi ngó các con bưng chén cơm lỏng bỏng nước canh cải trời ăn một cách ngon lành, tôi quay mặt vô vách, nước mắt ứa ra, cảm giác như đứt từng đoạn ruột.

Bữa cơm gìn giữ nếp nhà

Rồi các con lớn lên chọn Sài Gòn - quê má - để lập nghiệp. Đứa nào cũng thành đạt, có công việc ổn định, có gia đình hạnh phúc, có nhà riêng, có những đứa con khỏe mạnh, giỏi giang… Tôi theo chúng trở về làm thị dân thành phố, cũng là để làm chỗ dựa tinh thần cho các con.

Hai mươi năm nay, tôi đều đặn giữ cho các con và các cháu nội ngoại của tôi bữa cơm gia đình mỗi cuối tuần và vào những ngày lễ tết. Mâm cơm của đại gia đình chúng tôi giờ đã hơn 10 “miệng ăn” nên đông đúc hơn, ồn ào hơn, nhiều câu chuyện kể hơn, nhiều niềm vui, nỗi buồn hơn. Ở đó, chúng tôi thấu hiểu nhau hơn, thương yêu nhân lên từng ngày, niềm vui theo cùng năm tháng.

Nhờ những bữa cơm gia đình đó mà tuy không ở chung một nhà nhưng ba thế hệ chúng tôi vẫn gìn giữ được sự gắn kết theo mô hình tam đại đồng đường. Đặc biệt, trong khi các bạn nhỏ ngày nay, ngày càng quen thuộc với các món ăn công nghiệp, các loại thức ăn nhanh, các món Hàn, món Nhật… thì các cháu thế hệ thứ ba nhà tôi, đứa nào cũng biết ăn và rất mê các món Việt truyền thống do tôi nấu  như canh chua bông so đũa, cá kho tộ, thịt kho tiêu, mắm kho bông súng...

Và tất nhiên, thỉnh thoảng tôi vẫn không quên nấu thêm món canh cải trời mặc dù cải trời mua ở chợ bây giờ không phải là thứ cải “trời cho”. Đó là giống cải “nhân tạo” lá to, bụi lớn. Còn mùi thơm và vị ngọt thì như thể cô gái quê ra tỉnh của Nguyễn Bính: “Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều”. Lần nào, thấy mâm cơm có tô canh cải trời, cháu nội tôi cũng rắn mắt ghẹo bà nội: “Rồi, bà nội lại sắp nói: Để nhắc cả nhà nhớ về một thuở hàn vi nè!”.