Pháp rút toàn bộ 129 tấn vàng khỏi Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York, Canada công bố quỹ đầu tư quốc gia 25 tỷ đô la để giảm lệ thuộc kinh tế vào Washington. Những chuyển dịch này không chỉ là sự thay đổi nhất thời mà là hệ quả của việc vũ khí hóa tài chính và nợ công tăng vọt tại Mỹ.

Quỹ đầu tư quốc gia của Canada, được Thủ tướng Mark Carney công bố tuần trước, nhằm tăng cường cơ sở hạ tầng trong nước như một phần trong nỗ lực tái cân bằng nền kinh tế khỏi quỹ đạo phụ thuộc Hoa Kỳ.

Trước đó, từ tháng 7/25 đến tháng 1/26, Pháp đã hoàn tất việc rút toàn bộ vàng dự trữ tại New York, thay thế bằng vàng thỏi chất lượng cao hơn và lưu trữ tại Paris, thu về 15 tỷ đô la từ việc bán lượng vàng cũ. Pháp, được coi là đồng minh lâu đời nhất của Mỹ, đã đưa ra quyết định này trong bối cảnh quan hệ xuyên Đại Tây Dương ngày càng căng thẳng.

Chuyển biến hệ thống

Sana Ur Rehman, nhà phân tích thị trường của EBC Financial Group, lập luận rằng những hành động này khác với những nỗ lực phi đô-la hóa trước đây vì chúng đến từ các đồng minh lâu năm của Mỹ.

"Đây không phải là hành động của đối thủ," Ur Rehman viết trong một công bố được đưa ra hôm thứ Ba 05/05. "Đây là hành động của các đồng minh và đối tác, những người đã chứng kiến Hoa Kỳ sử dụng hệ thống tài chính dựa trên đồng đô la như một vũ khí, và đã âm thầm đi đến kết luận rằng họ cần giảm bớt sự phụ thuộc vào nó".

Ông Ur Rehman tiếp tục: "Sự chuyển biến được thúc đẩy bởi các đồng minh chứ không phải kẻ thù chính là điều khiến tình hình hiện tại khác biệt so với những biến động khác trong 80 năm thống trị của đồng đô la".

Xu hướng rời bỏ đồng đô la đã diễn ra trong nhiều thập kỷ, với tỷ lệ đồng đô la Mỹ trong dự trữ ngoại hối toàn cầu giảm từ 71% năm 1999 xuống còn 57% hiện nay, mức thấp nhất trong 25 năm. Nhưng cuộc chiến tranh Iran đã thúc đẩy làn sóng này hơn bao giờ hết, biến nó thành một giai đoạn thay đổi mang tính cấu trúc chưa từng có kể từ sau hệ thống Bretton Woods được thành lập.

Nguyên nhân và hậu quả

Tác nhân kích thích làn sóng phân cực khỏi đồng đô la đến từ việc chính quyền Donald Trump vũ khí hóa đồng đô la thông qua các lệnh trừng phạt và thuế quan đối ứng, khiến các ngân hàng trung ương và nhà đầu tư có tổ chức dần chuyển sang tư duy ưu tiên vàng hoặc các tài sản đảm bảo bằng hàng hóa.

Tình trạng này còn trở nên trầm trọng hơn sau khi eo biển Hormuz bị đóng cửa. Các nhà xuất khẩu trong ngành cho biết một số tàu đã có thể đi qua điểm nghẽn này bằng cách thanh toán với Iran bằng nhân dân tệ Trung Quốc. Việc sử dụng đồng nhân dân tệ báo hiệu cho một số nhà kinh tế về sự suy yếu của đồng đô la dầu mỏ (petrodollar).

Thực tế, xu hướng này đã manh nha từ trước. Sau các lệnh trừng phạt áp đặt lên Nga vào đầu những năm 2010 sau vụ sáp nhập Crimea, Nga đã đồng ý thực hiện thỏa thuận hoán đổi tiền tệ với Trung Quốc trị giá 150 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 25 tỷ đô la Mỹ. Năm 2023, Ả Rập Xê Út và Trung Quốc đã ký một thỏa thuận hoán đổi tiền tệ trị giá 7 tỷ đô la Mỹ.

Một báo cáo gần đây của Deutsche Bank cho thấy bức tranh phân mảnh rõ nét: trong khi 90% thương mại xuyên biên giới ở Bắc và Nam Mỹ vẫn được thực hiện thông qua đồng petrodollar, thì tỷ lệ này chỉ còn khoảng 70% ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương và 20% tại châu Âu. Nói cách khác, hệ thống đô la dầu mỏ đang co lại về sân nhà trong khi phần còn lại của thế giới dần tìm đường đi riêng.

Bên cạnh sức ép từ bên ngoài, nội tại nước Mỹ cũng đang tự làm suy yếu vị thế đồng tiền của mình. Khoản nợ công vượt ngưỡng 34.000 tỷ USD đang tạo ra gánh nặng cho uy tín dài hạn, khiến đồng tiền của quốc gia này trở nên dễ bị tổn thương trước các chính sách nội địa thất thường.

Thực tế khó hoán đổi

Tuy nhiên, khoảng cách giữa xu hướng phi đô-la hóa và khả năng thay thế thực sự vẫn còn rất lớn. Hiệu ứng "Không có lựa chọn thay thế" (TINA - There Is No Alternative) vẫn là rào cản lớn nhất đối với bất kỳ đồng tiền nào muốn soán ngôi USD.

Các thị trường đối trọng như khu vực Eurozone với đồng Euro thiếu một tài sản nợ chung thống nhất. Trong khi Trung Quốc với đồng nhân dân tệ không có sự minh bạch về kiểm soát vốn. Trái phiếu Kho bạc Mỹ (US Treasuries) với quy mô thị trường lên tới 36.000 tỷ USD tính đến tháng 8/25 vẫn là nơi duy nhất có đủ độ sâu để hấp thụ dòng vốn tiết kiệm khổng lồ của thế giới.

Thêm vào đó, hiệu ứng mạng lưới trong thương mại quốc tế tạo ra một rào cản kỹ thuật mà không một khối liên minh nào, kể cả BRICS, có thể phá vỡ trong ngắn hạn. Khoảng 85-90% giao dịch ngoại hối toàn cầu vẫn được thực hiện qua đồng USD, và việc chuyển đổi sang một hệ thống mới yêu cầu một sự phối hợp đồng bộ trên quy mô toàn cầu chưa từng có tiền lệ.

Sự phụ thuộc này tạo ra một nghịch lý: thế giới lo ngại về sự mất giá của USD nhưng lại không thể rời bỏ nó vì tính thanh khoản cực cao mà nó mang lại. Các thị trường tài chính quốc tế hiện nay hoạt động dựa trên cấu trúc hạ tầng đã được tối ưu hóa cho đồng USD trong nhiều thập kỷ, từ hệ thống viễn thông liên ngân hàng đến các quy tắc pháp lý về tài sản đảm bảo. Việc rời bỏ USD không đơn thuần là thay đổi một loại tiền tệ mà là thay đổi toàn bộ hệ điều hành của nền kinh tế thế giới.

Xói mòn từ bên trong

Bất chấp những rào cản cấu trúc đó, sức mạnh thể chế từng bảo vệ đồng USD đang bị bào mòn từ chính nội bộ nước Mỹ. Sự độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed - Federal Reserve) trong lịch sử luôn là điểm tựa cho niềm tin của giới đầu tư toàn cầu vào sự ổn định của đồng đô la. Tuy nhiên, các can thiệp chính trị của chính quyền Trump đang đe dọa chính tính chất trung lập của Fed, làm dấy lên lo ngại về khả năng duy trì kỷ luật tài khóa của Mỹ.

Những quyết định về thuế quan và tái cấu trúc thương mại dưới thời chính quyền Donald Trump cũng đã cho thấy các biến động tức thời lên giá trị đồng USD và lợi suất trái phiếu. Mặc dù sự sụp đổ ngay lập tức là khó xảy ra do các yếu tố về chiều sâu thị trường và hiệu ứng mạng lưới, nhưng sự xói mòn lòng tin là có thật và đang diễn ra một cách có hệ thống.

Đặc quyền "vô hạn" của đồng USD đang bị thách thức bởi một thế giới đa cực hơn, khi các ngân hàng trung ương đang âm thầm tích lũy vàng như một lá chắn cuối cùng trước rủi ro địa chính trị.